શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિંધાકાંડમ્ ।
અથ એકાદશસ્સર્ગઃ ।
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા હર્ષપૌરુષવર્ધનમ્ ।
સુગ્રીવઃ પૂજયાંચક્રે રાઘવં પ્રશશંસ ચ ॥ 1 ॥
અસંશયં પ્રજ્વલિતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મર્માતિગૈશ્શરૈઃ ।
ત્વં દહેઃ કુપિતો લોકાન્યુગાંત ઇવ ભાસ્કરઃ ॥ 2 ॥
વાલિનઃ પૌરુષં યત્તદ્યચ્ચ વીર્યં ધૃતિશ્ચ યા ।
તન્મમૈકમનાશ્શ્રુત્વા વિધત્સ્વ યદનંતરમ્ ॥ 3 ॥
સમુદ્રાત્પશ્ચિમાત્પૂર્વં દક્ષિણાદપિ ચોત્તરમ્ ।
ક્રામત્યનુદિતે સૂર્યે વાલી વ્યપગતક્લમઃ ॥ 4 ॥
અગ્રાણ્યારુહ્ય શૈલાનાં શિખરાણિ મહાંત્યપિ ।
ઊર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય તરસા પ્રતિગૃહ્ણાતિ વીર્યવાન્ ॥ 5 ॥
બહવસ્સારવંતશ્ચ વનેષુ વિવિધા દ્રુમાઃ ।
વાલિના તરસા ભગ્ના બલં પ્રથયતાઽત્મનઃ ॥ 6 ॥
મહિષો દુંદુભિર્નામ કૈલાસશિખરપ્રભઃ ।
બલં નાગસહસ્રસ્ય ધારયામાસ વીર્યવાન્ ॥ 7 ॥
વીર્યોત્સેકેન દુષ્ટાત્મા વરદાનાચ્ચ મોહિતઃ ।
જગામ સુમહાકાય સ્સમુદ્રં સરિતાં પતિમ્ ॥ 8 ॥
ઊર્મિમંતમભિક્રમ્ય સાગરં રત્નસંચયમ્ ।
મહ્યં યુદ્ધં પ્રયચ્છેતિ તમુવાચ મહાર્ણવમ્ ॥ 9 ॥
તતસ્સમુદ્રો ધર્માત્મા સમુત્થાય મહાબલઃ ।
અબ્રવીદ્વચનં રાજન્નસુરં કાલચોદિતમ્ ॥ 10 ॥
સમર્થો નાસ્મિ તે દાતું યુદ્ધં યુદ્ધવિશારદ ।
શ્રૂયતાં ચાભિધાસ્યામિ યસ્તે યુદ્ધં પ્રદાસ્યતિ ॥ 11 ॥
શૈલરાજો મહારણ્યે તપસ્વિશરણં પરમ્ ।
શંકરશ્વશુરો નામ્ના હિમવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥ 12 ॥
ગુહાપ્રસ્રવણોપેતો બહુકંદરનિર્દરઃ ।
સ સમર્થસ્તવ પ્રીતિમતુલાં કર્તુમાહવે ॥ 13 ॥
તં ભીત ઇતિ વિજ્ઞાય સમુદ્રમસુરોત્તમઃ ।
હિમવદ્વનમાગચ્છચ્છરશ્ચાપાદિવ ચ્યુતઃ ॥ 14 ॥
તતસ્તસ્ય ગિરેશ્શ્વેતા ગજેંદ્રવિપ્રલાશ્શિલાઃ ।
ચિક્ષેપ બહુધા ભૂમૌ દુંદુભિર્વિનનાદ ચ ॥ 15 ॥
તતશ્શ્વેતાંબુદાકારઃ સૌમ્યઃ પ્રીતિકરાકૃતિઃ ।
હિમવાનબ્રવીદ્વાક્યં સ્વે એવ શિખરે સ્થિતઃ ॥ 16 ॥
ક્લેષ્ટુમર્હસિ માં ન ત્વં દુંદુભે ધર્મવત્સલ ।
રણકર્મસ્વકુશલસ્તપસ્વિશરણં હ્યહમ્ ॥ 17 ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ગિરિરાજસ્ય ધીમતઃ ।
ઉવાચ દુંદુભિર્વાક્યં ક્રોધાત્સંરક્તલોચનઃ ॥ 18 ॥
યદિ યુદ્ધેઽસમર્થસ્ત્વં મદ્ભયાદ્વા નિરુદ્યમઃ ।
સમાચક્ષ્વ પ્રદદ્યાન્મે યોઽદ્ય યુદ્ધં યુયુત્સતઃ ॥ 19 ॥
હિમવાનબ્રવીદ્વાક્યં શ્રુત્વા વાક્યવિશારદઃ ।
અનુક્તપૂર્વં ધર્માત્મા ક્રોધાત્તમસુરોત્તમમ્ ॥ 20 ॥
વાલી નામ મહાપ્રાજ્ઞશ્શક્રતુલ્ય પરાક્રમઃ ।
અધ્યાસ્તે વાનરશ્શ્રીમાન્ કિષ્કિંધામતુલપ્રભામ્ ॥ 21 ॥
સ સમર્થો મહાપ્રાજ્ઞસ્તવ યુદ્ધવિશારદઃ ।
દ્વંદ્વયુદ્ધં મહદ્દાતું નમુચેરિવ વાસવઃ ॥ 22 ॥
તં શીઘ્રમભિગચ્છ ત્વં યદિ યુદ્ધમિહેચ્છસિ ।
સ હિ દુર્ધર્ષણો નિત્યં શૂરસ્સમરકર્મણિ ॥ 23 ॥
શ્રુત્વા હિમવતો વાક્યં કોધાવિષ્ટસ્સ દુંદુભિઃ ।
જગામ તાં પુરીં તસ્ય કિષ્કિંધાં વાલિનસ્તદા ॥ 24 ॥
ધારયન્માહિષં રૂપં તીક્ષ્ણશૃંગો ભયાવહઃ ।
પ્રાવૃષીવ મહામેઘસ્તોયપૂર્ણો નભસ્સ્થલે ॥ 25 ॥
તતસ્તુ દ્વારમાગમ્ય કિષ્કિંધાયા મહાબલઃ ।
નનર્દ કંપયન્ભૂમિં દુંદુભિર્દુંદુભિર્યથા ॥ 26 ॥
સમીપસ્થાંદ્રુમાન્ભંજન્વસુધાં દારયન્ખુરૈઃ ।
વિષાણેનોલ્લિખન્ દર્પાત્તદ્દ્વારં દ્વિરદો યથા ॥ 27 ॥
અંતઃપુરગતો વાલી શ્રુત્વા શબ્દમમર્ષણઃ ।
નિષ્પપાત સહ સ્ત્રીભિસ્તારાભિરિવ ચંદ્રમાઃ ॥ 28 ॥
મિતં વ્યક્તાક્ષરપદં તમુવાચાથ દુંદુભિમ્ ।
હરીણામીશ્વરો વાલી સર્વેષાં વનચારિણામ્ ॥ 29 ॥
કિમર્થં નગરદ્વારમિદં રુધ્દ્વા વિનર્દસિ ।
દુંદુભે વિદિતો મેઽસિ રક્ષપ્રાણાન્મહાબલ ॥ 30 ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વાનરેંદ્રસ્ય ધીમતઃ ।
ઉવાચ દુંદુભિર્વાક્યં રોષાત્સંરક્તલોચનઃ ॥ 31 ॥
ન ત્વં સ્ત્રીસન્નિધૌ વીર વચનં વક્તુમર્હસિ ।
મમ યુદ્ધં પ્રયચ્છાદ્ય તતો જ્ઞાસ્યામિ તે બલમ્ ॥ 32 ॥
અથવા ધારયિષ્યામિ ક્રોધમદ્ય નિશામિમામ્ ।
ગૃહ્યતામુદયસ્સ્વૈરં કામભોગેષુ વાનર ॥ 33 ॥
દીયતાં સંપ્રદાનં ચ પરિષ્વજ્ય ચ વાનરાન્ ।
સર્વશાખામૃગેંદ્ર સ્ત્વં સંસાદય સુહૃજ્જનાન્ ॥ 34 ॥
સુદૃષ્ટાં કુરુ કિષ્કિંધાં કુરુષ્વાત્મસમં પુરે ।
ક્રીડસ્વ ચ સહ સ્ત્રીભિરહં તે દર્પનાશનઃ ॥ 35 ॥
યો હિ મત્તં પ્રમત્તં વા સુપ્તં વા રહિતં ભૃશમ્ ।
હન્યાત્સ ભ્રૂણહા લોકે ત્વદ્વિધં મદમોહિતમ્ ॥ 36 ॥
સ પ્રહસ્યાબ્રવીન્મંદં ક્રોધાત્તમસુરોત્તમમ્ ।
વિસૃજ્ય તાઃ સ્ત્રિયસ્સર્વાસ્તારાપ્રભૃતિકાસ્તદા ॥ 37 ॥
મત્તોઽયમિતિ મા મંસ્થા યદ્યભીતોઽસિ સંયુગે ।
મદોઽયં સંપ્રહારેઽસ્મિન્વીરપાનં સમર્થ્યતામ્ ॥ 38 ॥
તમેવમુક્ત્વા સંકૃદ્ધો માલામુત્ક્ષિપ્ય કાંચનીમ્ ।
પિત્રા દત્તાં મહેંદ્રેણ યુદ્ધાય વ્યવતિષ્ઠત ॥ 39 ॥
વિષાણયોર્ગૃહીત્વા તં દુંદુભિં ગિરિસન્નિભમ્ ।
આવિધ્યત તદા વાલી વિનદન્કપિકુંજરઃ ॥ 40 ॥
વાલી વ્યાપાતયાંચક્રે નનર્દ ચ મહાસ્વનમ્ ।
શ્રોત્રાભ્યામથ રક્તં તુ તસ્ય સુસ્રાવ પાત્યતઃ ॥ 41 ॥
તયોસ્તુ ક્રોધસંરંભાત્પરસ્પરજયૈષિણોઃ ।
યુદ્ધં સમભવદ્ઘોરં દુંદુભેર્વાનરસ્યચ ॥ 42 ॥
અયુદ્ધ્યત તદા વાલી શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ।
મુષ્ટિભિર્જાનુભિશ્ચૈવ શિલાભિઃ પાદપૈસ્તથા ॥ 43 ॥
પરસ્પરં ઘ્નતો સ્તત્ર વાનરાસુરયોસ્તદા ।
આસીદસુરો યુદ્ધે શક્રસૂનુર્વ્યવર્ધત ॥ 44 ॥
વ્યાપારવીર્યધૈર્યૈશ્ચ પરિક્ષીણં પરાક્રમૈઃ ।
તં તુ દુંદુભિમુદ્યમ્ય ધરણ્યામભ્યપાતયત્ ॥ 45 ॥
યુદ્ધે પ્રાણહરે તસ્મિન્નિષ્પિષ્ટો દુંદુભિસ્તદા ।
પપાત ચ મહાકાયઃ ક્ષિતૌ પંચત્વમાગતઃ ॥ 46 ॥
તં તોલયિત્વા બાહુભ્યાં ગતસત્ત્વમચેતનમ્ ।
ચિક્ષેપ બલવાન્વાલી વેગેનૈકેન યોજનમ્ ॥ 47 ॥
તસ્ય વેગપ્રવિદ્ધસ્ય વક્ત્રાત્ક્ષતજબિંદવઃ ।
પ્રપેતુર્મારુતોત્ક્ષિપ્તા મતંગપ્યાશ્રમં પ્રતિ ॥ 48 ॥
તાંદૃષ્ટ્વા પતિતાંસ્તસ્ય મુનિશ્શોણિતવિપ્રુષઃ ।
ક્રુદ્ધસ્તત્ર મહાભાગશ્ચિંતયામાસ કોન્વયમ્ ॥ 49 ॥
યેન અહં સહસા સ્પૃષ્ટઃ શોણિતેન દુરાત્મના ।
કોઽયં દુરાત્મા દુર્ બુદ્ધિઃ અકૃતાત્મા ચ બાલિશઃ ॥ 50 ॥
ઇત્યુક્ત્વાઽથ વિનિષ્ક્રમ્ય દદર્શ મુનિસત્તમઃ ।
મહિષં પર્વતાકારં ગતાસું પતિતં ભુવિ ॥ 51 ॥
સ તુ વિજ્ઞાય તપસા વાનરેણ કૃતં હિ તત્ ।
ઉત્સસર્જ મહાશાપં ક્ષેપ્તારં વાલિનં પ્રતિ ॥ 52 ॥
ઇહ તેનાપ્રવેષ્ટવ્યં પ્રવિષ્ટસ્ય વધો ભવેત્ ।
વનં મત્સંશ્રયં યેન દૂષિતં રુધિરસ્રવૈઃ ॥ 53 ॥
સંભગ્નાઃ પાદપાશ્ચૈમેક્ષિપતેહાસુરીં તનુમ્ ।
સમંતાદાદ્યોજનં પૂર્ણમાશ્રમં મામકં યદિ ॥ 54 ॥
આગમિષ્યતિ દુર્બુદ્ધિર્વ્યક્તં સ ન ભવિષ્યતિ ।
યે ચાપિ સચિવાઃ સ્તસ્ય સંશ્રિતા મામકં વનમ્ ॥ 55 ॥
ન ચ તૈરિહ વસ્તવ્યં શ્રુત્વા યાંતુ યથાસુખમ્ ।
યદિ તેઽપી હ તિષ્ઠંતિ શપિષ્યે તાનપિ ધ્રુવમ્ ॥ 56 ॥
વનેઽસ્મિન્મામકે નિત્યં પુત્રવત્પરિરક્ષિતે ।
પત્રાંકુરવિનાશાય ફલમૂલાભવાય ચ ॥ 57 ॥
દિવસશ્ચાસ્ય મર્યાદા યં દ્રષ્ટા શ્વોઽસ્મિ વાનરમ્ ।
બહુવર્ષસહસ્રાણિ સ વૈ શૈલો ભવિષ્યતિ ॥ 58 ॥
તતસ્તે વાનરાશ્શ્રુત્વા ગિરં મુનિસમીરિતામ્ ।
નિશ્ચક્રમુર્વનાત્તસ્માત્તાંદૃષ્ટ્વા વાલિરબ્રવીત્ ॥ 59 ॥
કિં ભવંતસ્સમસ્તાશ્ચ મતંગવનવાસિનઃ ।
મત્સમીપમનુપ્રાપ્તા અપિ સ્વસ્તિ વનૌકસામ્ ॥ 60 ॥
તતસ્તે કારણં સર્વં તદા શાપં ચ વાલિનઃ ।
શશંસુર્વાનરાસ્સર્વે વાલિને હેમમાલિને ॥ 61 ॥
એતચ્છ્રુત્વા તદા વાલી વચનં વાનરેરિતમ્ ।
સ મહર્ષિંતદાઽસાદ્ય યાચતે સ્મ કૃતાંજલિઃ ॥ 62 ॥
મહર્ષિસ્તમનાદૃત્ય પ્રવિવેશાશ્રમં તદા ।
શાપધારણભીતસ્તુ વાલી વિહ્વલતાં ગતઃ ॥ 63 ॥
તતશ્શાપભયાદ્ભીત ઋશ્યમૂકં મહાગિરિમ્ ।
પ્રવેષ્ટું નેચ્છતિ હરિર્દ્રષ્ટું વાપિ નરેશ્વર ॥ 64 ॥
તસ્યાપ્રવેશં જ્ઞાત્વાઽહમિદં રામ મહાવનમ્ ।
વિચરામિ સહામાત્યો વિષાદેન વિવર્જિતઃ ॥ 65 ॥
એષોઽસ્થિનિચયસ્તસ્ય દુંદુભેસ્સંપ્રકાશતે ।
વીર્યોત્સેકાન્નિરસ્તસ્ય ગિરિકૂટોપમો મહાન્ ॥ 66 ॥
ઇમે ચ વિપુલાસ્સાલાસ્સપ્ત શાખાવલંબિનઃ ।
યત્રૈકં ઘટતે વાલી નિષ્પત્રયિતુમોજસા ॥ 67 ॥
એતદસ્યાસમં વીર્યં મયા રામ પ્રકીર્તિતમ્ ।
કથં તં વાલિનં હંતું સમરે શક્ષ્યસે નૃપ ॥ 68 ॥
તથા બ્રુવાણં સુગ્રીવં પ્રહસન્ લક્ષ્મણોઽબ્રવીત્ ।
કસ્મિન્કર્મણિ નિર્વૃત્તે શ્રદ્દધ્યા વાલિનો વધમ્ ॥ 69 ॥
તમુવાચાથ સુગ્રીવસ્સપ્ત સાલાનિમાન્પુરા ।
એવમેકૈકશો વાલી વિવ્યાથાથ સ ચાસકૃત્ ॥ 70 ॥
રામોઽપિદારયેદેષાં બાણેનૈકેન ચ દ્રુમમ્ ।
વાલિનં નિહતં મન્યે દૃષ્ટ્વા રામસ્ય વિક્રમમ્ ॥ 71 ॥
હતસ્ય મહિષસ્યાસ્થિ પાદેનૈકેન લક્ષ્મણ ।
ઉદ્યમ્યાથ પ્રક્ષિપેચ્ચેત્તરસા દ્વે ધનુશ્શતે ॥ 72 ॥
એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવો રામં રક્તાંતલોચનમ્ ।
ધ્યાત્વા મુહૂર્તં કાકુત્સ્થં પુનરેવ વચોઽબ્રવીત્ ॥ 73 ॥
શૂરશ્ચ શૂરઘાતી ચ પ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ ।
બલવાન્વાનરો વાલી સંયુગેષ્વપરાજિતઃ ॥ 74 ॥
દૃશ્યંતે ચાસ્ય કર્માણિ દુષ્કરાણિ સુરૈરપિ ।
યાનિ સંચિંત્ય ભીતોઽહમૃશ્યમૂકં સમાશ્રિતઃ ॥ 75 ॥
તમજય્યમધૃષ્યં ચ વાનરેંદ્રમમર્ષણમ્ ।
વિચિંતયન્ન મુંચામિ ઋશ્યમૂકમહન્વિમમ્ ॥ 76 ॥
ઉદ્વિગ્નશ્શંકિતશ્ચાપિ વિચરામિ મહાવને ।
અનુરક્તૈઃ સહામાત્યૈર્હનુમત્પ્રમુખૈર્વરૈઃ ॥ 77 ॥
ઉપલબ્ધં ચ મે શ્લાઘ્યં સન્મિત્રં મિત્રવત્સલ ।
ત્વામહં પુરુષવ્યાઘ્ર હિમવંતમિવાશ્રિતઃ ॥ 78 ॥
કિં તુ તસ્ય બલજ્ઞોઽહં દુર્ભ્રાતુર્બલશાલિનઃ ।
અપ્રત્યક્ષં તુ મે વીર્યં સમરે તવ રાઘવ ॥ 79 ॥
ન ખલ્વહં ત્વાં તુલયે નાવમન્યે ન ભીષયે ।
કર્મભિસ્તસ્ય ભીમૈસ્તુ કાતર્યં જનિતં મમ ॥ 80 ॥
કામં રાઘવ તે વાણી પ્રમાણં ધૈર્યમાકૃતિઃ ।
સૂચયંતિ પરં તેજો ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ॥ 81 ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।
સ્મિતપૂર્વમથો રામઃ પ્રત્યુવાચ હરિં પ્રભુઃ ॥ 82 ॥
યદિ ન પ્રત્યયોઽસ્માસુ વિક્રમે તવ વાનર ।
પ્રત્યયં સમરે શ્લાઘ્યમહમુત્પાદયામિ તે ॥ 83 ॥
એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવં સાંત્વં લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
રાઘવો દુંદુભેઃ કાયં પાદાંગુષ્ઠેન લીલયા ॥ 84 ॥
તોલયિત્વા મહાબાહુશ્ચિક્ષેપ દશયોજનમ્ ।
અસુરસ્ય તનું શુષ્કં પાદાંગુષ્ઠેન વીર્યવાન્ ॥ 85 ॥
ક્ષિપ્તં દૃષ્ટ્વા તતઃ કાયં સુગ્રીવઃ પુનરબ્રવીત્ ।
લક્ષ્મણસ્યાગ્રતો રામમિદં વચનમર્થવત્ ॥ 86 ॥
આર્દ્રસ્સમાંસઃ પ્રત્યગ્રઃ ક્ષિપ્તઃ કાયઃ પુરા સખે ॥ 87 ॥
લઘુસ્સંપ્રતિ નિર્માંસ સ્તૃણભૂતશ્ચ રાઘવ ।
પરિશ્રાંતેન મત્તેન ભ્રાત્રા મે વાલિના તદા ॥ 88 ॥
ક્ષિપ્તમેવં પ્રહર્ષેણ ભવતા રઘુનંદન ।
નાત્ર શક્યં બલં જ્ઞાતું તવ વા તસ્ય વાઽધિકમ્ ।
આર્દ્રં શુષ્કમિતિ હ્યેતત્સુમહદ્રાઘવાંતરમ્ ॥ 89 ॥
સ એવ સંશયસ્તાત તવ તસ્ય ચ યદ્બલે ॥ 90 ॥
સાલમેકં તુ નિર્ભિદ્યા ભવેદ્વ્યક્તિર્બલાબલે ।
કૃત્વેદં કાર્મુકં સજ્યં હસ્તિહસ્ત મિવાતતમ્ ॥ 91 ॥
આકર્ણપૂર્ણમાયમ્ય વિસૃજસ્વ મહાશરમ્ ।
ઇમં હિ સાલં સહિત સ્ત્વયા શરો ન સંશયોઽત્રાસ્તિ વિદારયિષ્યતિ ।
અલં વિમર્શેન મમ પ્રિયં ધ્રુવં કુરુષ્વ રાજાત્મજ શાપિતો મયા ॥ 92 ॥
યથા હિ તેજસ્સુ વરસ્સદા રવિ ર્યથા હિ શૈલો હિમવાન્મહાદ્રિષુ ।
યથા ચતુષ્પાત્સુ ચ કેસરી વર સ્તથા નરણામસિ વિક્રમે વરઃ ॥ 93 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિંધાકાંડે એકાદશસ્સર્ગઃ ॥
