śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha navamassargaḥ ।
ēvamuktā tu kaikēyī krōdhēna jvalitānanā ।
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt ॥ 1 ॥
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham ।
yauvarājyē cha bharataṃ kṣipramēvābhiṣēchayē ॥ 2 ॥
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kēnōpāyēna mantharē ।
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañchana ॥ 3 ॥
ēvamuktā tayā dēvyā mantharā pāpadarśinī ।
rāmārthamupahiṃsantī kaikēyīmidamabravīt ॥ 4 ॥
hantēdānīṃ pravakṣyāmi kaikēyi śrūyatāṃ cha mē ।
yathā tē bharatō rājyaṃ putraḥ prāpsyati kēvalam ॥ 5 ॥
kiṃ na smarasi kaikēyi smarantī vā nigūhasē ।
yaduchyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrōtumichChasi ॥ 6 ॥
mayōchyamānaṃ yadi tē śrōtuṃ Chandō vilāsini ।
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā chāpi vimṛśyatām ॥ 7 ॥
śrutvaivaṃ vachanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikēyī ।
kiñchidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt ॥ 8 ॥
kathaya tvaṃ mamōpāyaṃ kēnōpāyēna mantharē ।
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañchana ॥ 9 ॥
ēvamuktā tayā dēvyā mantharā pāpadarśinī ।
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vachanamabravīt ॥ 10 ॥
tava daivāsurē yuddhē saha rājarṣibhiḥ patiḥ ।
agachChattvāmupādāya dēvarājasya sāhyakṛt ॥ 11 ॥
diśamāsthāya vai dēvi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati ।
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ ॥ 12 ॥
sa śambara iti khyātaśśatamāyō mahāsuraḥ ।
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ dēvasaṅghairanirjitaḥ ॥ 13 ॥
tasminmahati saṅgrāmē puruṣānkṣatavikṣatān ।
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ ॥ 14 ॥
tatrākarōnmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā ।
asuraiścha mahābāhuśśastraiścha śakalīkṛtaḥ ॥ 15 ॥
apavāhya tvayā dēvi saṅgrāmānnaṣṭachētanaḥ ।
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patistē rakṣitastvayā ॥ 16 ॥
tuṣṭēna tēna dattau tē dvau varau śubhadarśanē ।
sa tvayōktaḥ patirdēvi yadēchChēyaṃ tadā varau ॥ 17 ॥
gṛhṇīyāmiti tattēna tathētyuktaṃ mahātmanā ।
anabhijñāmhyahaṃ dēvi tvayaiva kathitā purā ॥ 18 ॥
kathaiṣā tava tu snēhānmanasā dhāryatē mayā ।
rāmābhiṣēkasambhārānnigṛhya vinivartaya ॥ 19 ॥
tau varau yācha bhartāraṃ bharatasyābhiṣēchanam ।
pravrājanaṃ cha rāmasya tvaṃ varṣāṇi chaturdaśa ॥ 20 ॥
chaturdaśa hi varṣāṇi rāmē pravrājitē vanam ।
prajābhāvagatasnēhassthiraḥ putrō bhaviṣyati ॥ 21 ॥
krōdhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhēvāśvapatēssutē ।
śēṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī ॥ 22 ॥
māsmainaṃ pratyudīkṣēthā mā chainamabhibhāṣathāḥ ।
rudantī chāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śōkalālasā ॥ 23 ॥
dayitā tvaṃ sadā bharturatra mē nāsti saṃśayaḥ ।
tvatkṛtē sa mahārājō viśēdapi hutāśanam ॥ 24 ॥
na tvāṃ krōdhayituṃ śaktō na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum ।
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajēt ॥ 25 ॥
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ ।
mandasvabhāvē budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ ॥ 26 ॥
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni cha ।
dadyāddaśarathō rājā māsma tēṣu manaḥ kṛthāḥ ॥ 27 ॥
yau tau daivāsurē yuddhē varau daśarathō'dadāt ।
tau smāraya mahābhāgē sō'rthō na tvāmatikramēt ॥ 28 ॥
yadātu tē varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ ।
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam ॥ 29 ॥
rāmaṃ pravrājayāraṇyē nava varṣāṇi pañcha cha ।
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ ॥ 30 ॥
chaturdaśa hi varṣāṇi rāmē pravrājitē vanam ।
rūḍhaścha kṛtamūlaścha śēṣaṃ sthāsyati tē sutaḥ ॥ 31 ॥
rāmapravrājanaṃ chaiva dēvi yāchasva taṃ varam ।
ēvaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini ॥ 32 ॥
ēvaṃ pravrājitaśchaiva rāmō'rāmō bhaviṣyati ।
bharataścha hatāmitrastava rājā bhaviṣyati ॥ 33 ॥
yēna kālēna rāmaścha vanātpratyāgamiṣyati ।
tēna kālēna putrastē kṛtamūlō bhaviṣyati ॥ 34 ॥
sugṛhītamanuṣyaścha suhṛdbhissārdhamātmavān ।
prāptakālaṃ nu manyē'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā ॥ 35 ॥
rāmābhiṣēkasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya ।
anarthamartharūpēṇa grāhitā sā tatastayā ॥ 36 ॥
hṛṣṭā pratītā kaikēyī mantharāmidamabravīt ।
sā hi vākyēna kubjāyāḥ kiśōrīvōtpathaṃ gatā ॥ 37 ॥
kaikēyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā ।
kubjē tvāṃ nābhijānāmi śrēṣṭhāṃ śrēṣṭhābhithāyinīm ॥ 38 ॥
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniśchayē ।
tvamēva tu mamā'rthēṣu nityayuktā hitaiṣiṇī ॥ 39 ॥
nāhaṃ samavabudhyēyaṃ kubjē rājñaśchikīrṣitam ।
santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ ॥ 40 ॥
tvaṃ padmamiva vātēna sannatā priyadarśanā ।
tvaṃ padmamiva vātēna sannatā priyadarśanā ।
urastē'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam ॥ 41 ॥
adhastāchchōdaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam ।
paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau cha payōdharau ॥ 42 ॥
vimalēndusamaṃ vaktramahōrājasi mantharē ।
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśōbhitam ॥ 43 ॥
jaṅghē bhṛśamupanyastē pādau chāpyāyatāvubhau ।
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ mantharē kṣaumavāsinī ॥ 44 ॥
agratō mama gachChantī rājahaṃsīva rājasē ।
āsanyāśśambarē māyāssahasramasurādhipē ॥ 45 ॥
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaśchānyāssahasraśaḥ ।
tavēdaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghōṇamivāyatam ॥ 46 ॥
matayaḥ kṣatravidyāścha māyāśchātra vasanti tē ।
atra tē pratimōkṣyāmi mālāṃ kubjē hiraṇmayīm ॥ 47 ॥
abhiṣiktē cha bharatē rāghavē cha vanaṃ gatē ।
jātyēna cha suvarṇēna suniṣṭaptēna mantharē ॥ 48 ॥
labdhārthā cha pratītā cha lēpayiṣyāmi tē sthagu ।
mukhē cha tilakaṃ chitraṃ jātarūpamayaṃ śubham ॥ 49 ॥
kārayiṣyāmi tē kubjē śubhānyābharaṇāni cha ।
paridhāya śubhē vastrē dēvatēva chariṣyasi ॥ 50 ॥
chandramāhvayamānēna mukhēnāpratimānanā ।
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam ॥ 51 ॥
tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ ।
pādau parichariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama ॥ 52 ॥
iti praśasyamānā sā kaikēyīmidamabravīt ।
śayānāṃ śayanē śubhrē vēdyāmagniśikhāmiva ॥ 53 ॥
gatōdakē sētubandhō na kalyāṇi vidhīyatē ।
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya ॥ 54 ॥
tathā prōtsāhitā dēvī gatvā mantharayā saha ।
krōdhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā ॥ 55 ॥
anēkaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā ।
avamuchya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni cha ॥ 56 ॥
tatō hēmōpamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā ।
saṃviśya bhūmau kaikēyī mantharāmidamabravīt ॥ 57 ॥
iha vā māṃ mṛtāṃ kubjē nṛpāyāvēdayiṣyasi ।
vanaṃ tu rāghavē prāptē bharataḥ prāpsyati kṣitim ॥ 58 ॥
na suvarṇēna mē hyarthō na ratnairna cha bhūṣaṇaiḥ ।
ēṣa mē jīvitasyāntō rāmō yadyabhiṣichyatē ॥ 59 ॥
athō punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣitō vachōbhiratyarthamahāparākramaiḥ ।
uvācha kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vachō rāmamupētya chāhitam ॥ 60 ॥
prapatsyatē rājyamidaṃ hi rāghavō yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā cha tapsyasē ।
atō hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutastē bharatō'bhiṣēkṣyatē ॥ 61 ॥
tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ ।
nidhāyahastau hṛdayē'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ ॥ 62 ॥
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmitō niśāmya kubjē prativēdayiṣyasi ।
vanaṃ gatē vā suchirāya rāghavē samṛddhakāmō bharatō bhaviṣyati ॥ 63 ॥
ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajō na chandanaṃ nāñjanapānabhōjanam ।
na kiñchidichChāmi na chēha jīvitaṃ na chēditō gachChati rāghavō vanam ॥ 64 ॥
athaitaduktvā vachanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī ।
asaṃvṛtāmāstaraṇēna mēdinīṃ tadā'dhiśiśyē patitēva kinnarī ॥ 65 ॥
udīrṇasaṃrambhatamōvṛtānanā tathā'vamuktōttamamālyabhūṣaṇā ।
narēndrapatnī vimanā babhūva sā tamōvṛtā dyauriva magnatārakā ॥ 66 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē navamassargaḥ ॥