śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha aṣṭādaśassargaḥ ।
sa dadarśāsanē rāmō niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhē ।
kaikēyīsahitaṃ dīnaṃ mukhēna pariśuṣyatā ॥ 1 ॥
sa pituścharaṇau pūrvamabhivādya vinītavat ।
tatō vavandē charaṇau kaikēyyā ssusamāhitaḥ ॥ 2 ॥
rāmētyuktvā tu vachanaṃ bāṣpaparyākulēkṣaṇaḥ ।
śaśāka nṛpatirdīnō nēkṣituṃ nābhibhāṣitum ॥ 3 ॥
tadapūrvaṃ narapatērdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham ।
rāmō'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭvēva pannagam ॥ 4 ॥
indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śōkasantāpakarśitam ।
niśśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulachētasam ॥ 5 ॥
ūrmimālinamakṣōbhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram ।
upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā ॥ 6 ॥
achintyakalpaṃ hi pitustaṃ śōkamupadhārayan ।
babhūva saṃrabdhatara ssamudra iva parvaṇi ॥ 7 ॥
chintayāmāsa cha tadā rāmaḥ pitṛhitē rataḥ ।
kiṃ svidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati ॥ 8 ॥
anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupitō'pi prasīdati ।
tasya māmadya samprēkṣya kimāyāsaḥ pravartatē ॥ 9 ॥
sa dīna iva śōkārtō viṣaṇṇavadanadyutiḥ ।
kaikēyīmabhivādyaiva rāmō vachanamabravīt ॥ 10 ॥
kachchinmayā nāparāddhamajñānādyēna mē pitā ।
kupitastanmamāchakṣva tvaṃ chaivainaṃ prasādaya ॥ 11 ॥
aprasannamanāḥ kinnu sadā māṃ prati vatsalaḥ ।
vivarṇavadanō dīnō na hi māmabhibhāṣatē ॥ 12 ॥
śarīrō mānasō vāpi kachchidēnaṃ na bādhatē ।
santāpōvā'bhitāpō vā durlabhaṃ hi sadā sukham ॥ 13 ॥
kachchinna kiñchidbharatē kumārē priyadarśanē ।
śatrughnē vā mahāsattvē mātrūṇāṃ vā mamāśubham ॥ 14 ॥
atōṣayanmahārājamakurvanvā piturvachaḥ ।
muhūrtamapi nēchChēyaṃ jīvituṃ kupitē nṛpē ॥ 15 ॥
yatōmūlaṃ naraḥ paśyētprādurbhāvamihātmanaḥ ।
kathaṃ tasminnavartēta pratyakṣē sati daivatē ॥ 16 ॥
kachchittē paruṣaṃ kiñchidabhimānātpatitā mama ।
uktō bhavatyā kōpēna yatrāsya lulitaṃ manaḥ ॥ 17 ॥
ētadāchakṣva mē dēvi tattvēna paripṛchChataḥ ।
kiṃ nimittamapūrvōyaṃ vikārō manujādhipē ॥ 18 ॥
ēvamuktā tu kaikēyī rāghavēṇa mahātmanā ।
uvāchēdaṃ sunirlajjā dhṛṣṭamātmahitaṃ vachaḥ ॥ 19 ॥
na rājā kupitō rāma vyasanaṃ nāsya kiñchana ।
kiñchinmanōgatantvasya tvadbhayānnābhibhāṣatē ॥ 20 ॥
priyaṃ tvāmapriyaṃ vaktuṃ vāṇī nāsyōpavartatē ।
tadavaśyaṃ tvayā kāryaṃ yadanēnāśrutaṃ mama ॥ 21 ॥
ēṣa mahyaṃ varaṃ dattvā purā māmabhipūjya cha ।
sa paśchāttapyatē rājā yathā'nyaḥ prākṛtastathā ॥ 22 ॥
atisṛjya dadānīti varaṃ mama viśāmpatiḥ ।
sa nirarthaṃ gatajalē sētuṃ bandhitumichChati ॥ 23 ॥
dharmamūlamidaṃ rāma viditaṃ cha satāmapi ।
tatsatyaṃ na tyajēdrājā kupitastvatkṛtē yathā ॥ 24 ॥
yadi tadvakṣyatē rājā śubhaṃ vā yadi vā'śubham ।
kariṣyasi tatassarvamākhyāsyāmi punastvaham ॥ 25 ॥
yadi tvabhihitaṃ rājñā tvayi tanna vipatsyatē ।
tatō'hamabhidhāsyāmi na hyēṣa tvayi vakṣyati ॥ 26 ॥
ētattu vachanaṃ śrutvā kaikēyyā samudāhṛtam ।
uvācha vyathitō rāmastāṃ dēvīṃ nṛpasannidhau ॥ 27 ॥
ahō dhiṅnārhasē dēvi vaktuṃ māmīdṛśaṃ vachaḥ ।
ahaṃ hi vachanādrājñaḥ patēyamapi pāvakē ॥ 28 ॥
bhakṣayēyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjēyamapi chārṇavē ।
niyuktō guruṇā pitrā nṛpēṇa cha hitēna cha ॥ 29 ॥
tadbrūhi vachanaṃ dēvi rājñō yadabhikāṅkṣitam ।
kariṣyē pratijānē cha rāmō dvirnābhibhāṣatē ॥ 30 ॥
tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam ।
uvācha rāmaṃ kaikēyī vachanaṃ bhṛśadāruṇam ॥ 31 ॥
purā daivāsurē yuddhē pitrā tē mama rāghava ।
rakṣitēna varau dattau saśalyēna mahāraṇē ॥ 32 ॥
tatra mē yāchitō rājā bharatasyābhiṣēchanam ।
gamanaṃ daṇḍakāraṇyē tava chādyaiva rāghava ॥ 33 ॥
yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumichChasi ।
ātmānaṃ cha naraśrēṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu ॥ 34 ॥
sannidēśē pitustiṣṭha yathā tēna pratiśrutam ।
tvayā'raṇyaṃ pravēṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañcha cha ॥ 35 ॥
bharatastvabhiṣichyēta yadētadabhiṣēchanam ।
tvadarthē vihitaṃ rājñā tēna sarvēṇa rāghava ॥ 36 ॥
sapta sapta cha varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ ।
abhiṣēkamimaṃ tyaktvā jaṭājinadharō vasa ॥ 37 ॥
bharataḥ kōsalapurē praśāstu vasudhāmimām ।
nānāratna samākīrṇāṃ savājirathakuñjarām ॥ 38 ॥
ētēna tvāṃ narēndrō'yaṃ kāruṇyēna samāplutaḥ ।
śōkasaṅkliṣṭa vadanō na śaknōti nirīkṣitum ॥ 39 ॥
ētatkuru narēndrasya vachanaṃ raghunandana ।
satyēna mahatā rāma tārayasva narēśvaram ॥ 40 ॥
itīva tasyāṃ paruṣaṃ vadantyāṃ na chaiva rāmaḥ pravivēśa śōkam ।
pravivyathē chāpi mahānubhāvō rājā tu putravyasanābhitaptaḥ ॥ 41 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē aṣṭādaśassargaḥ ॥