ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ରାମାୟଣେ କିଷ୍କିଂଧାକାଂଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁର୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତାଂ ଚାଶ୍ରୁଵେଗେନ ଦୁରାସଦେନ ତ୍ଵଭିପ୍ଲୁତାଂ ଶୋକମହାର୍ଣଵେନ ।
ପଶ୍ୟଂସ୍ତଦା ଵାଲ୍ୟନୁଜସ୍ତରସ୍ଵୀ ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧେନାପ୍ରତିମେନ ତେପେ ॥ 1 ॥
ସ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେନ ମୁଖେନ ଵୀକ୍ଷ୍ୟ କ୍ଷଣେନ ନିର୍ଵିଣ୍ଣମନା ମନସ୍ଵୀ ।
ଜଗାମ ରାମସ୍ୟ ଶନୈସ୍ସମୀପଂ ଭୃତ୍ୟୈର୍ଵୃତସଂପରିଦୂୟମାନଃ ॥ 2 ॥
ସ ତଂ ସମାସାଦ୍ୟ ଗୃହୀତଚାପ ମୁଦାତ୍ତମାଶୀଵିଷତୁଲ୍ୟବାଣମ୍ ।
ୟଶସ୍ଵିନଂ ଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାଂଗ ମଵସ୍ଥିତଂ ରାଘଵ ମିତ୍ୟୁଵାଚ ॥ 3 ॥
ୟଥା ପ୍ରତିଜ୍ଞାତମିଦଂ ନରେଂଦ୍ର କୃତଂ ତ୍ଵୟା ଦୃଷ୍ଟଫଲଂ ଚ କର୍ମ ।
ମମାଦ୍ୟ ଭୋଗେଷୁ ନରେଂଦ୍ରପୁତ୍ର ମନୋ ନିଵୃତ୍ତଂ ସହଜୀଵିତେନ ॥ 4 ॥
ଅସ୍ୟାଂ ମହିଷ୍ୟାଂ ତୁ ଭୃଶଂ ରୁଦଂତ୍ୟା ପୁରେ ଚ ଵିକ୍ରୋଶତି ଦୁଃଖତପ୍ତେ ।
ହତେଽଗ୍ରଜେ ସଂଶୟିତେଽଂଗଦେ ଚ ନ ରାମ ରାଜ୍ୟେ ରମତେ ମନୋ ମେ ॥ 5 ॥
କ୍ରୋଧାଦମର୍ଷାଦତିଵିପ୍ରଧର୍ଷା ଦ୍ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧୋ ମେଽନୁମତଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ।
ହତେ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ହରିୟୂଥପେଽସ୍ମିନ୍ ସୁତୀଵ୍ରମିକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁମାର ତପ୍ସ୍ୟେ ॥ 6 ॥
ଶ୍ରେୟୋଽଦ୍ୟ ମନ୍ୟେ ମମ ଶୈଲମୁଖ୍ୟେ ତସ୍ମିନ୍ନିଵାସଶ୍ଚିରମୃଶ୍ୟମୂକେ ।
ୟଥା ତଥା ଵର୍ତୟତସ୍ସ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ୟା ନେମଂ ନିହତ୍ୟ ତ୍ରିଦିଵସ୍ୟ ଲାଭଃ ॥ 7 ॥
ନ ତ୍ଵାଂ ଜିଘାଂସାମି ଚରେତି ୟନ୍ମା ମୟଂ ମହାତ୍ମା ମତିମାନୁଵାଚ ।
ତସ୍ୟୈଵ ତଦ୍ରାମ ଵଚୋଽନୁରୂପ ମିଦଂ ପୁନଃ କର୍ମ ଚ ମେଽନୁରୂପମ୍ ॥ 8 ॥
ଭ୍ରାତା କଥଂ ନାମ ମହାଗୁଣସ୍ୟ ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧଂ ରାଘଵ ରୋଚୟେତ ।
ରାଜ୍ୟସ୍ୟ ଦୁଃଖସ୍ୟ ଚ ଵୀର ସାରଂ ଵିଚିଂତୟନ୍କାମପୁରସ୍କୃତଽସ୍ସନ୍ ॥ 9 ॥
ଵଧୋ ହି ମେ ମତୋ ନାସୀତ୍ସ୍ଵମାହାତ୍ମ୍ୟାଵ୍ୟତିକ୍ରମାତ୍ ।
ମମାଽସୀଦ୍ବୁଦ୍ଧିଦୌରାତ୍ମ୍ୟାତ୍ପ୍ରାଣହାରୀ ଵ୍ୟତିକ୍ରମଃ ॥ 10 ॥
ଦ୍ରୁମଶାଖାଵଭଗ୍ନୋଽହଂ ମୁହୁର୍ତଂ ପରିନିଷ୍ଟନନ୍ ।
ସାଂତ୍ଵୟିତ୍ଵା ତ୍ଵନେନୋକ୍ତୋ ନ ପୁନଃ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥ 11 ॥
ଭ୍ରାତୃତ୍ଵମାର୍ୟଭାଵଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚାନେନ ରକ୍ଷିତଃ ।
ମୟା କ୍ରୋଧଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ କପିତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍ ॥ 12 ॥
ଅଚିଂତନୀୟଂ ପରିଵର୍ଜନୀୟ ମନୀପ୍ସନୀୟଂ ସ୍ଵନଵେକ୍ଷଣୀୟମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମି ପାପ୍ମାନମିମଂ ନରେଂଦ୍ର ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧାତ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଵଧାଦିଵେଂଦ୍ରଃ ॥ 13 ॥
ପାପ୍ମାନମିଂଦ୍ରସ୍ୟ ମହୀ ଜଲଂ ଚ ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ କାମଂ ଜଗୃହୁଃ ସ୍ତ୍ରିୟଶ୍ଚ ।
କୋ ନାମ ପାପ୍ମାନମିମଂ କ୍ଷମେତ ଶାଖାମୃଗସ୍ୟ ପ୍ରତିପତ୍ତୁମିଚ୍ଛେତ୍ ॥ 14 ॥
ନାର୍ହାମି ସମ୍ମାନମିମଂ ପ୍ରଜାନାଂ ନ ୟୌଵରାଜ୍ୟଂ କୁତ ଏଵ ରାଜ୍ୟମ୍ ।
ଅଧର୍ମୟୁକ୍ତଂ କୁଲନାଶୟୁକ୍ତ ମେଵଂଵିଧଂ ରାଘଵ କର୍ମ କୃତ୍ଵା ॥ 15 ॥
ପାପସ୍ୟ କର୍ତାଽସ୍ମି ଵିଗର୍ହିତସ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ରସ୍ୟ ଲୋକାପକୃତସ୍ୟ ଚୈଵ ।
ଶୋକୋ ମହାନ୍ମାମଭିଵର୍ତତେଽୟଂ ଵୃଷ୍ଟେର୍ୟଥା ନିମ୍ନମିଵାଂବୁଵେଗଃ ॥ 16 ॥
ସୋଦର୍ୟଘାତାପରଗାତ୍ରଵାଲଃ ସଂତାପହସ୍ତାକ୍ଷିଶିରୋଵିଷାଣଃ ।
ଏନୋମୟୋ ମାମଭିହଂତି ହସ୍ତୀ ଦୃପ୍ତୋ ନଦୀକୂଲମିଵ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଃ ॥ 17 ॥
ଅଂହୋ ବତେଦଂ ନୃଵରାଵିଷହ୍ୟଂ ନିଵର୍ତତେ ମେ ହୃଦି ସାଧୁଵୃତ୍ତମ୍ ।
ଵିଵର୍ଣମଗ୍ନୌ ପରିତପ୍ୟମାନଂ କିଟ୍ଟଂ ୟଥା ରାଘଵ ଜାତରୂପମ୍ ॥ 18 ॥
ମହାବଲାନାଂ ହରିୟୂଥପାନା ମିଦଂ କୁଲଂ ରାଘଵ ମନ୍ନିମିତ୍ତମ୍ ।
ଅସ୍ୟାଂଗଦପ୍ୟାପି ଚ ଶୋକତାପା ଦର୍ଧସ୍ଥିତପ୍ରାଣମିତୀଵ ମନ୍ୟେ ॥ 19 ॥
ସୁତସ୍ସୁଲଭ୍ୟସ୍ସୁଜନସ୍ସୁଵଶ୍ୟଃ କୁତସ୍ତୁ ପୁତ୍ରସ୍ସଦୃଶୋଽଂଗଦେନ ।
ନ ଚାପି ଵିଦ୍ୟେତ ସ ଵୀର ଦେଶୋ ୟସ୍ମିନ୍ଭଵେତ୍ସୋଦରସନ୍ନିକର୍ଷଃ ॥ 20 ॥
ୟଦ୍ୟଂଗଦୋ ଵୀରଵରାର୍ହ ଜୀଵେତ୍ ଜୀଵେଚ୍ଛ ମାତା ପରିପାଲନାର୍ଥମ୍ ।
ଵିନା ତୁ ପୁତ୍ରଂ ପରିତାପଦୀନା ତାରା ନ ଜୀଵେଦିତି ନିଶ୍ଚିତଂ ମେ ॥ 21 ॥
ସୋଽହଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ୟାମ୍ୟତିଦୀପ୍ତମଗ୍ନିଂ ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ପୁତ୍ରେଣ ଚ ସଖ୍ୟମିଚ୍ଛନ୍ ।
ଇମେ ଵିଚେଷ୍ୟଂତି ହରିପ୍ରଵୀରା ସ୍ସୀତାଂ ନିଦେଶେ ତଵ ଵର୍ତମାନାଃ ॥ 22 ॥
କୃତ୍ସ୍ନଂ ତୁ ତେ ସେତ୍ସ୍ୟତି କାର୍ୟମେତ ନ୍ମୟ୍ୟପ୍ରତୀତେ ମନୁଜେଂଦ୍ରପୁତ୍ର କୁଲସ୍ୟ ହଂତାରମଜୀଵନାର୍ହଂ ରାମାନୁଜାନୀହି କୃତାଗସଂ ମାମ୍ ॥ 23 ॥
ଇତ୍ୟେଵମାର୍ତସ୍ୟ ରଘୁପ୍ରଵୀରଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଵାଲ୍ୟନୁଜସ୍ୟ ତସ୍ୟ ।
ସଂଜାତବାଷ୍ପଃ ପରଵୀରହଂତା ରାମୋ ମୁହୂର୍ତଂ ଵିମନା ବଭୂଵ ॥ 24 ॥
ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣେଽଭୀକ୍ଷ୍ଣମଵେକ୍ଷ୍ୟମାଣଃ କ୍ଷିତିକ୍ଷମାଵାନ୍ଭୁଵନସ୍ୟ ଗୋପ୍ତା ।
ରାମୋ ରୁଦଂତୀଂ ଵ୍ୟସନେ ନିମଗ୍ନାଂ ସମୁତ୍ସୁକଃ ସୋଽଥ ଦଦର୍ଶ ତାରାମ୍ ॥ 25 ॥
ତାଂ ଚାରୁନେତ୍ରାଂ କପିସିଂହନାଥାଂ ପତିଂ ସମାଶ୍ଲିଷ୍ୟ ତଦା ଶୟାନାମ୍ ।
ଉତ୍ଥାପୟାମାସୁରଦୀନସତ୍ତ୍ଵାଂ ମଂତ୍ରିପ୍ରଧାନାଃ କପିଵୀରପତ୍ନୀମ୍ ॥ 26 ॥
ସା ଵିସ୍ଫୁରଂତୀ ପରିରଭ୍ୟମାଣା ଭର୍ତୁସ୍ସକାଶାଦପନୀୟମାନା ।
ଦଦର୍ଶ ରାମଂ ଶରଚାପପାଣିଂ ସ୍ଵତେଜସା ସୂର୍ୟମିଵ ଜ୍ଵଲଂତମ୍ ॥ 27 ॥
ସୁସଂଵୃତଂ ପାର୍ଥିପଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚ ତଂ ଚାରୁନେତ୍ରଂ ମୃଗଶାବନେତ୍ରା ।
ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ପୁରୁଷପ୍ରଧାନ ମୟଂ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଇତି ପ୍ରଜଜ୍ଞେ ॥ 28 ॥
ତସ୍ୟେଂଦ୍ରକଲ୍ପସ୍ୟ ଦୁରାସଦସ୍ୟ ମହାନୁଭାଵସ୍ୟ ସମୀପମାର୍ୟା ।
ଆର୍ତାଽତିତୂର୍ଣଂ ଵ୍ୟସନାଭିପନ୍ନା ଜଗାମ ତାରା ପରିଵିହ୍ଵଲଂତୀ ॥ 29 ॥
ସା ତଂ ସମାସାଦ୍ୟ ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵା ଶୋକେନ ସଂଭ୍ରାଂତଶରୀରଭାଵା ।
ମନସ୍ଵିନୀ ଵାକ୍ୟମୁଵାଚ ତାରା ରାମଂ ରଣୋତ୍କର୍ଷଣଲବ୍ଧଲକ୍ଷମ୍ ॥ 30 ॥
ତ୍ଵମପ୍ରମେୟଶ୍ଚ ଦୁରାସଦଶ୍ଚ ଜିତେଂଦ୍ରିୟଶ୍ଚୋତ୍ତମଧାର୍ମିକଶ୍ଚ ।
ଅକ୍ଷୟ୍ୟକୀର୍ତିଶ୍ଚ ଵିଚକ୍ଷଣଶ୍ଚ କ୍ଷିତିକ୍ଷମାଵାନ୍କ୍ଷତଜୋପମାକ୍ଷଃ ॥ 31 ॥
ତ୍ଵମାତ୍ତବାଣାସନବାଣପାଣି ର୍ମହାବଲସ୍ସଂହନନୋପପନ୍ନଃ ।
ମନୁଷ୍ୟଦେହାଭ୍ୟୁଦୟଂ ଵିହାୟ ଦିଵ୍ୟେନ ଦେହାଭ୍ୟୁଦୟେନ ୟୁକ୍ତଃ ॥ 32 ॥
ୟେନୈକ ବାଣେନ ହତଃ ପ୍ରିୟୋ ମେ ତେନୈଵ ମାଂ ତ୍ଵଂ ଜହି ସାୟକେନ ।
ହତା ଗମିଷ୍ୟାମି ସମୀପମସ୍ୟ ନ ମାମୃତେ ରାମ ରମେତ ଵାଲୀ ॥ 33 ॥
ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ପଦ୍ମାମଲପତ୍ରନେତ୍ର ସ୍ସମେତ୍ୟ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଚ ମାମପଶ୍ୟନ୍ ।
ନ ହ୍ୟେଷ ଉଚ୍ଚାଵଚତାମ୍ରଚୂଡା ଵିଚିତ୍ରଵେଷାପ୍ସରସୋଽଭଜିଷ୍ୟତ୍ ॥ 34 ॥
ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ଶୋକଂ ଚ ଵିଵର୍ଣତାଂ ଚ ମୟା ଵିନା ପ୍ରାପ୍ପ୍ୟତି ଵୀର ଵାଲୀ ।
ରମ୍ୟେ ନଗେଂଦ୍ରସ୍ୟ ତଟାଵକାଶେ ଵିଦେହକନ୍ୟାରହିତୋ ୟଥା ତ୍ଵମ୍ ॥ 35 ॥
ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ଥ ୟାଵଦ୍ଵନିତାଵିହୀନଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁଃଖଂ ପୁରୁଷଃ କୁମାରଃ ।
ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାନନ୍ ଜହି ମାଂ ନ ଵାଲୀ ଦୁଃଖଂ ମମାଦର୍ଶନଜଂ ଭଜେତ ॥ 36 ॥
ୟଚ୍ଚାପି ମନ୍ୟେତ ଭଵାନ୍ମହାତ୍ମା ସ୍ତ୍ରୀଘାତଦୋଷୋ ନ ଭଵେତ୍ତୁ ମହ୍ୟମ୍ ।
ଆତ୍ମେୟମସ୍ୟେତି ଚ ମାଂ ଜହି ତ୍ଵଂ ନ ସ୍ତ୍ରୀଵଧସ୍ସ୍ୟାନ୍ମନୁଜେଂଦ୍ରପୁତ୍ର ॥ 37 ॥
ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗାଦ୍ଵିଵିଧାଚ୍ଚ ଵେଦା ଦାତ୍ମାହ୍ୟନନ୍ୟଃ ପୁରୁଷସ୍ୟ ଦାରାଃ ।
ଦାରାପ୍ରଦାନାନ୍ନହି ଦାନମନ୍ୟ ତ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ୟତେ ଜ୍ଞାନଵତାଂ ହି ଲୋକେ ॥ 38 ॥
ତ୍ଵଂ ଚାପି ମାଂ ତସ୍ୟ ମମ ପ୍ରିୟସ୍ୟ ପ୍ରଦାସ୍ୟ ସେ ଧର୍ମମଵେକ୍ଷ୍ୟ ଵୀର ଅନେନ ଦାନେନ ନ ଲପ୍ସ୍ୟସେ ତ୍ଵ ମଧର୍ମୟୋଗଂ ମମ ଵୀର ଘାତାତ୍ ॥ 39 ॥
ଆର୍ତାମନାଥାମପନୀୟମାନା ମେଵଂ ଵିଧାମର୍ହସି ମାଂ ନିହଂତୁମ୍ ।
ଅହଂ ହି ମାତଂଗଵିଲାସଗାମିନା ପ୍ଲଵଂଗମାନାମୃଷଭେଣ ଧୀମତା ॥ 40 ॥
ଵିନା ଵରାର୍ହୋତ୍ତମହେମମାଲିନା ଚିରଂ ନ ଶକ୍ଷ୍ୟାମି ନରେଂଦ୍ର ଜୀଵିତୁମ୍ ।
ଇତ୍ୟେଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିଭୁର୍ମହାତ୍ମା ତାରାଂ ସମାଶ୍ଵାସ୍ୟ ହିତଂ ବଭାଷେ ॥ 41 ॥
ମା ଵୀରଭାର୍ୟେ ଵିମତିଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଲୋକୋ ହି ସର୍ଵୋ ଵିହିତୋ ଵିଧାତ୍ରା ।
ତଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଂ ସୁଖଦୁଃଖୟୋଗଂ ଲୋକୋଽବ୍ରଵୀତ୍ତେନ କୃତଂ ଵିଧାତ୍ରା ॥ 42 ॥
ତ୍ରୟୋଽହି ଲୋକା ଵିହିତଂ ଵିଧାନଂ ନାତିକ୍ରମଂତେ ଵଶଗା ହି ତସ୍ୟ ।
ପ୍ରୀତିଂ ପରାଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ୟସି ତାଂ ତଥୈଵ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ତେ ପ୍ରାପ୍ସ୍ୟତି ୟୌଵରାଜ୍ୟମ୍ ।
ଧାତ୍ରା ଵିଧାନଂ ଵିହିତଂ ତଥୈଵ ନ ଶୂରପତ୍ନୟଃ ପରିଦେଵୟଂତି ॥ 43 ॥
ଆଶ୍ଵାସିତା ତେନ ତୁ ରାଘଵେଣ ପ୍ରଭାଵୟୁକ୍ତେନ ପରଂତପେନ ।
ସା ଵୀରପତ୍ନୀ ଧ୍ଵନତା ମୁଖେନ ସୁଵେଷରୂପା ଵିରରାମ ତାରା ॥ 44 ॥
ଇତ୍ୟାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାୟଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀୟ ଆଦିକାଵ୍ୟେ କିଷ୍କିଂଧାକାଂଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
