śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē araṇyakāṇḍam ।
atha ēkōnasaptatitamassargaḥ ।
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau ।
avēkṣantau vanē sītāṃ paśchimāṃ jagmaturdiśam ॥ 1 ॥
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śarachāpāsidhāriṇau ।
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipēdatuḥ ॥ 2 ॥
gulmairvṛkṣaiścha bahubhirlatābhiścha pravēṣṭitam ।
āvṛtaṃ sarvatō durgaṃ gahanaṃ ghōradarśanam ॥ 3 ॥
vyatikramya tu vēgēna vyālasiṃhaniṣēvitam ।
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau ॥ 4 ॥
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrōśaṃ gamya rāghavau ।
krauñchāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau ॥ 5 ॥
nānāmēghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ ।
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam ॥ 6 ॥
didṛkṣamāṇau vaidēhīṃ tadvanaṃ tau vichikyatuḥ ।
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau ॥ 7 ॥
tataḥ pūrvēṇa tau gatvā trikrōśaṃ bhrātarau tadā ।
krauñchāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā ॥ 8 ॥
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghōraṃ bahubhīmamṛgadvijam ।
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam ॥ 9 ॥
dadṛśātē tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau ।
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām ॥ 10 ॥
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ ।
dadṛśātē mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām ॥ 11 ॥
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām ।
lambōdarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacham ॥ 12 ॥
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām ।
praikṣētāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau ॥ 13 ॥
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ ।
ēhi raṃsyāvahētyuktvā samālambata lakṣmaṇam ॥ 14 ॥
uvācha chainaṃ vachanaṃ saumitrimupagūhya sā ।
ahaṃ tvayōmukhī nāma labdhā tē tvamasi priyaḥ ॥ 15 ॥
nātha parvatakūṭēṣu nadīnāṃ pulinēṣu cha ।
āyuśśēṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyasē ॥ 16 ॥
ēvamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ ।
karṇanāsāstanaṃ tasyā nichakartārisūdanaḥ ॥ 17 ॥
karṇanāsē nikṛttē tu visvaraṃ sā vinadya cha ।
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā ॥ 18 ॥
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamōjasā ।
āsēdaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ॥ 19 ॥
lakṣmaṇastu mahātējāssattvavān śīlavān śuchiḥ ।
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatējasam ॥ 20 ॥
spandatē cha dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva mē manaḥ ।
prāyaśaśchāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣayē ॥ 21 ॥
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vachanaṃ hitam ।
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam ॥ 22 ॥
ēṣa vañchulakō nāma pakṣī paramadāruṇaḥ ।
āvayōrvijayaṃ yuddhē śaṃsanniva vinardati ॥ 23 ॥
tayōranvēṣatōrēvaṃ sarvaṃ tadvanamōjasā ।
sañjajñē vipulaḥ śabdō prabhañjanniva tadvanam ॥ 24 ॥
saṃvēṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā ।
vanasya tasya śabdō'bhūddivamāpūrayanniva ॥ 25 ॥
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣē sahānujaḥ ।
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulōdaram ॥ 26 ॥
āsēdatustatastatra tāvubhau pramukhē sthitam ।
vivṛddhamaśirōgrīvaṃ kabandhamudarē mukham ॥ 27 ॥
rōmabhirnichitaistīkṣṇairmahāgirimivōChritam ।
nīlamēghanibhaṃ raudraṃ mēghastanitanisvanam ॥ 28 ॥
agnijvālānikāśēna lalāṭasthēna dīpyatā ।
mahāpakṣmēṇa piṅgēna vipulēnāyatēna cha ॥ 29 ॥
ēkēnōrasi ghōrēṇa nayanēnāśudarśinā ।
mahādaṃṣṭrōpapannaṃ tallēlihānaṃ mahāmukham ॥ 30 ॥
bhakṣayantaṃ mahāghōrānṛkṣasiṃhamṛgadvipān ।
ghōrau bhujau vikurvāṇamubhau yōjanamāyatau ॥ 31 ॥
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān ।
ākarṣantaṃ vikarṣantamanēkānmṛgayūthapān ॥ 32 ॥
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayōrbhrātrōḥ prapannayōḥ ।
atha tau samabhikramya krōśamātrē dadarśatuḥ ॥ 33 ॥
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm ।
kabandhamiva saṃsthānādatighōrapradarśanam ॥ 34 ॥
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau ।
jagrāha sahitāvēva rāghavau pīḍayanbalāt ॥ 35 ॥
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatējōvapurdharau ।
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau ॥ 36 ॥
tatra dhairyēṇa śūrastu rāghavō naiva vivyathē ।
bālyādanāśrayatvāchcha lakṣmaṇastvativivyathē ॥ 37 ॥
uvācha sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ ।
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam ॥ 38 ॥
mayaikēna viniryuktaḥ parimuñchasva rāghava ।
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham ॥ 39 ॥
adhigantāsi vaidēhīmachirēṇēti mē matiḥ ।
pratilabhya cha kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm ॥ 40 ॥
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā ।
lakṣmaṇēnaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt ॥ 41 ॥
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati ।
ētasminnantarē krūrō bhrātarau rāmalakṣmaṇau ॥ 42 ॥
paprachCha ghananirghōṣaḥ kabandhō dānavōttamaḥ ।
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau ॥ 43 ॥
ghōraṃ dēśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau ।
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ chāgatau yuvām ॥ 44 ॥
imaṃ dēśamanuprāptau kṣudhārtasyēha tiṣṭhataḥ ।
sabāṇachāpakhaḍgau cha tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau ॥ 45 ॥
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ ।
tasya tadvachanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ ॥ 46 ॥
uvācha lakṣmaṇaṃ rāmō mukhēna pariśuṣyatā ।
kṛchChrāt kṛchChrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ ॥ 47 ॥
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām ।
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūtēṣu lakṣmaṇa ॥ 48 ॥
tvāṃ cha māṃ cha naravyāghra vyasanaiḥ paśya mōhitau ।
nātibhārōsti kālasya sarvabhūtēṣu lakṣmaṇa ॥ 49 ॥
śūrāścha balavantaścha kṛtāstrāścha raṇājirē ।
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasētavaḥ ॥ 50 ॥
iti bruvāṇō dṛḍhasatyavikramō mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān ।
avēkṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karōt ॥ 51 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē araṇyakāṇḍē ēkōnasaptatitamassargaḥ ॥