śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē yuddhakāṇḍam ।
atha chaturthassargaḥ ।
śrutvā hanumatō vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ ।
tatō'bravīnmahātējā rāmassatyaparākramaḥ ॥ 1 ॥
yāṃ nivēdayasē laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ ।
kṣipramēnāṃ mathiṣyāmi satyamētadbravīmi tē ॥ 2 ॥
asmin muhūrtē sugrīva prayāṇamabhirōchayē ।
yuktō muhūrtō vijayaḥ prāptō madhyaṃ divākara ॥ 3 ॥
sītāṃ hṛtvā tu mē jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ ।
sītā śrutvābhiyānaṃ mē aśāmēṣyati jīvitē ।
jīvitāntē' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ ॥ 4 ॥
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastēna yōkṣyatē ।
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ ॥ 5 ॥
nimittāni cha paśyāmi yāni prādurbhavanti cha ।
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm ॥ 6 ॥
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama ।
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manōratham ॥ 7 ॥
tatō vānararājēna lakṣmaṇēna supūjitaḥ ।
uvācha rāmō dharmātmā punarapyardhakōvidaḥ ॥ 8 ॥
agrē yātu balasyāsya nīlō mārgamavēkṣitum ।
vṛtaśśatasahasrēṇa vānarāṇāṃ tarasvinām ॥ 9 ॥
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā ।
pathā madhumatā chāśu sēnāṃ sēnāpatē naya ॥ 10 ॥
dūṣayēyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalōdakam ।
rākṣasāḥ parirakṣēthāstēbhyastvaṃ nityamudyataḥ ॥ 11 ॥
nimnēṣu vanadurgēṣu vanēṣu cha vanaukasaḥ ।
abhiplutyābhipaśyēyuḥ parēṣāṃ nihitaṃ balam ॥ 12 ॥
yachcha phalgu balaṃ kiñchitta datraivōpapadyatām ।
ētaddhi kṛtyaṃ ghōraṃ nō vikramēṇa prayujyatām ॥ 13 ॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ ।
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśō'tha sahasraśaḥ ॥ 14 ॥
kapi simhā prakarṣantu śataśō atha sahasraśaḥ ।
gajaḥ cha giri samkāśō gavayaḥ cha mahābalaḥ ॥ 15 ॥
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ ।
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabhō vānararṣabhaḥ ॥ 16 ॥
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ ।
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ ॥ 17 ॥
yāsyāmi balamadhyē'haṃ balaughamabhiharṣayan ।
adhiruhya hanūmanta mairāvata mivēśvaraḥ ॥ 18 ॥
aṅgadēnaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaśchānta kōpamaḥ ।
sārvabhaumēna bhūtēśō draviṇādhipatiryathā ॥ 19 ॥
jāmbavāṃścha suṣēṇaścha vēgadarśī cha vānaraḥ ।
ṛkṣarājō mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu tē trayaḥ ॥ 20 ॥
rāghavasya vachaśśrutvā sugrīvō vāhinīpatiḥ ।
vyādidēśa mahāvīryō vānarānvānararṣabha ḥ ॥ 21 ॥
tē vānaragaṇāssarvē samutpatya yuyutsavaḥ ।
guhābhyaśśikharēbhyaścha aśu pupluvirē tadā ॥ 22 ॥
tatō vānararājēna lakṣmaṇēna cha pūjitaḥ ।
jagāma rāmōdharmātmā sasainyō dakṣiṇāṃ diśam ॥ 23 ॥
śataiḥ śatasahasraiścha kōṭibhiśchāyutairapi ।
vāraṇābhaiścha haribhiryayau parivṛtastadā ॥ 24 ॥
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī ।
dṛptāḥ pramuditāssarvē sugrīvēṇābhipālitāḥ ॥ 25 ॥
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarvē sugrīvēṇa abhipālitāḥ ।
āplavantaḥ plavantaḥ cha garjantaḥ cha plavaṃ gamāḥ ॥ 26 ॥
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni cha phalāni cha ।
udvahantō mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ ॥ 27 ॥
anyōnyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti cha ।
patantaśpōtpatnatyanyē pātayantyaparē parān ॥ 28 ॥
rāvaṇō nō nihantavyassarvē cha rajanīcharāḥ ।
iti garjanti harayō rāghavasya samīpataḥ ॥ 29 ॥
purastādṛṣabhō vīrō nīlaḥ kumuda ēva cha ।
panthānaṃ śōdhayantisma vānarairbahubhi ssaha ॥ 30 ॥
madhyē tu rājā sugrīvō rāmō lakṣmaṇa ēva cha ।
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ ॥ 31 ॥
hariśśatavalirvīraḥ kōṭībhirdaśabhirvṛtaḥ ।
sarvāmēkō hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm ॥ 32 ॥
kōṭīśataparīvāraḥ kēsarī panasō gajaḥ ।
arkaśchātibalaḥ pārśvamēkaṃ tasyābhirakṣati ॥ 33 ॥
suṣēṇō jāmbavāṃśchaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau ।
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ ॥ 34 ॥
tēṣāṃ sēnāpatirvīrō nīlō vānarapuṅgavaḥ ।
sampatanpatatāṃ śrēṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt ॥ 35 ॥
darīmukhaḥ prajaṅghaścha rambhō'tha rabhasaḥ kapiḥ ।
sarvataścha yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān ॥ 36 ॥
ēvaṃ tē hariśārdūlā gachChantō baladarpitāḥ ।
apaśyaṃstē giriśrēṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam ॥ 37 ॥
sarāṃsi cha supullāni taṭākāni vanāni cha ॥ 38 ॥
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakōpasya bhītavat ।
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi ॥ 39 ॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat ।
utsasarpa mahāghōṣaṃ bhīmaghōṣamivārṇavaḥ ॥ 40 ॥
tasyadāśarathēḥ pārśvē śūrāstē kapikuṅajarāḥ ।
tōrṇamāpupluvu ssarvē sadaśvā iva chōditāḥ ॥ 41 ॥
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhātē nararṣabhau ।
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ chandrabhāskarau ॥ 42 ॥
tatō vānararājēna lakṣmaṇēna supūjitaḥ ।
jagāma rāmō dharmātmā sasainyō dakṣiṇāṃ diśam ॥ 43 ॥
tamaṅgadagatō rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā ।
uvācha paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān ॥ 44 ॥
hṛtāmavāpya vaidēhīṃ kṣipraṃ hatvā cha rāvaṇam ।
samṛddhārthassamṛddhārthamayōdhyāṃ pratiyāsyasi ॥ 45 ॥
mahānti cha nimittāni divi bhūmau cha rāghava ।
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyēnārthasiddhayē ।
anuvāti śivō vāyu ssēvāṃ mṛduhita ssukhaḥ ॥ 46 ॥
pūrṇavalgusvarāśchēmē pravadanti mṛgadvijāḥ ।
prasannāścha diśa ssarvā vimalaścha divākaraḥ ॥ 47 ॥
uśanā cha prasannārchiranu tvāṃ bhārgavō gataḥ ॥ 48 ॥
brahmarāśirviśuddhaścha śuddāścha paramarṣayaḥ ।
archiṣmantaḥ prakāśantē dhruvaṃ sarvē pradakṣiṇam ॥ 49 ॥
triśaṅkurvimalō bhāti rājarṣissapurōhitaḥ ।
pitāmahāḥ purō'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām ॥ 50 ॥
vimalē cha prakāśētē viśākhē nirupapluvē ।
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām ॥ 51 ॥
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ cha nakṣatramabhipīḍyatē ।
mūlō mūlavatā spṛṣṭō dhūpyatē dhūmakētunā ॥ 52 ॥
sarvaṃ chaitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam ।
kālē kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam ॥ 53 ॥
prasannā ssurasāśchāpō vanāni phalavanti cha ।
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ ॥ 54 ॥
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśantē'dhikaṃ prabhō ॥ 55 ॥
dēvānāmiva sainyāni saṅgrāmē tārakāmayē ।
ēvamārya ।
samīkṣyaitānprītō bhavitumarhasi ॥ 56 ॥
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt ।
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī chamūḥ ॥ 57 ॥
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā ।
kārāgraiścharaṇāgraiścha vānarai rutthitaṃ rajaḥ ।
bhīmamantardadhē lōkaṃ nivārya savituḥ prabhām ॥ 58 ॥
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī ।
Chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ ॥ 59 ॥
uttarantyāṃ cha sēnāyāṃ ssatataṃ bahuyōjanam ।
nadīsrōtāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat ॥ 60 ॥
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃścha parvatā ।
samān bhūmipradēśāṃścha vanāni phalavanti cha ।
madhyēna cha samantāchcha tiryakchāthaścha samā'viśat ॥ 61 ॥
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī chamūḥ ।
tēhṛṣṭavadanā ssarvē jagmurmārutaraṃhasaḥ ॥ 62 ॥
harayō rāghavasyārthē samārōpitavikramāḥ ॥ 63 ॥
harṣaṃvīrya balōdrēkāndarśayantaḥ parasparam ।
yauvanōtsēkajāndarpādvividhāṃśchakruradhvani ॥ 64 ॥
tatra kēchiddrutaṃ jagmurutpētuścha tathāparē ।
kēchitkilakilāṃ chakrurvānarā vanagōcharāḥ ॥ 65 ॥
prāspōṭayaṃścha puchChāni sannijagmuḥ padānyapi ।
bhujāvanikṣipya śailāṃścha drumānanyē babhañjirē ॥ 66 ॥
ārōhantaścha śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigōcharāḥ ।
mahānādān pramuñchanti kṣvēḍāmanyē prachakritē ॥ 67 ॥
ūruvēgaiścha mamṛdurlatājālānyanēkaśaḥ ।
jṛmbhamāṇāścha vikrāntā vichikrīḍuśśilādrumai ḥ ॥ 68 ॥
śataśśatasahasraiścha kōṭibhiścha sahasraśaḥ ।
vānarāṇāṃ sughōrāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī ॥ 69 ॥
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī ।
prahṛṣṭamuditāssēnā sugrīvēṇābhipālitāḥ ॥ 70 ॥
vānarāstvaritaṃ yānti sarvē yuddhābhinandinaḥ ।
pramōkṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan ॥ 71 ॥
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma ।
sahyaparvatamāsēdurmalayañcha mahīdharam ॥ 72 ॥
kānanāni vichitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni cha ।
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya cha ॥ 73 ॥
champakāṃs tilakāmaḥ chūtān aśōkān sindu vārakān ।
tiniśān karavīrāmaḥ cha timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ ॥ 74 ॥
aṅkōlāṃścha karañchāṃścha plakṣanyagrōdhatindukān ।
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ ॥ 75 ॥
prastarēṣu cha ramyēṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ ।
vāyuvēgaprachalitāḥ puṣpairavakiranti tān ॥ 76 ॥
mārutassukhasaṃsparśō vāti chandanaśītalaḥ ।
ṣaṭapadairanukūjadbhirvanēṣu madhugandhiṣu ॥ 77 ॥
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ ।
dhātubhyaḥprasṛtō rēṇurvāyuvēga vighaṭṭitaḥ ।
sumahadvānarānīkaṃ Chādayāmāsa sarvataḥ ॥ 78 ॥
giriprasthēṣu ramyēṣu sarvata sampra puṣpitāḥ ।
kētakassinduvārāścha vāsantyaścha manōramāḥ ॥ 79 ॥
mādhavyō gandhapūrṇāścha kundagulmāścha puṣpitāḥ ।
chiribilvā madhūkāścha vañjulā priyakāstathā ॥ 80 ॥
suphūrjakāstilakāśchaiva nāgavṛkṣāścha puṣpitāḥ ।
chūtāḥ pāṭalayakāśchaiva kōvidārāścha puṣpitāḥ ॥ 81 ॥
muchulindārjunāśchaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā ।
dhavā śśālmalayaśchaiva raktāḥ kuravakāstathā ॥ 82 ॥
hintālāstiniśāśchaiva chūrṇakā nīpakāstathā ।
nīlāśōkāścha varaṇā aṅkōlāḥ padmakāstathā ॥ 83 ॥
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarvē paryākulīkṛtām ॥ 84 ॥
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva cha ।
chakravākānucharitāḥ kāraṇḍavaniṣēvitāḥ ॥ 85 ॥
plavaiḥ krauñchēścha saṅkīrṇā varāhamṛga sēvitāḥ ।
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiścha bhayāvahaiḥ ॥ 86 ॥
vyālaiścha bahubhirbhīmai ssēvyamānā ssamantataḥ ।
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiśchōtpalaistathā ॥ 87 ॥
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ ।
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā ॥ 88 ॥
snātvā pītvōdakānyatra jalē krīḍanti vānarāḥ ।
anyōnyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ ॥ 89 ॥
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni cha ।
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madōtkaṭāḥ ॥ 90 ॥
drōṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ ।
yayuḥ pibanta hṛṣṭāstē madhūni madhupiṅgalāḥ ॥ 91 ॥
pādapānavabhañjantō vikarṣanta stathā latāḥ ।
vidhamantō girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ ॥ 92 ॥
vṛkṣēbhyō'nyē tu kapayō nadantō madhudarpitāḥ ।
anyē vṛkṣānprapadyantē prapibantyapi chāparē ॥ 93 ॥
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ ।
yathā kalamakēdāraiḥ pakvairiva vasundarā ॥ 94 ॥
mahēndramatha samprāpya rāmō rājīvalōchanaḥ ।
adhyārōhanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam ॥ 95 ॥
tataśśikharamāruhya rāmō daśarathātmajaḥ ।
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam ॥ 96 ॥
tē sahyaṃ samatikramya malayaṃ cha mahāgirim ।
āsēdurānupūrvyēṇa samudraṃ bhamanissvanam ॥ 97 ॥
avaruhya jagāmāśu vēlāvanamanuttamam ।
rāmō ramayatāṃ śrēṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ ॥ 98 ॥
atha dhautōpalatalāṃ tōyaughai ssahasōtthitaiḥ ।
vēlāmāsādya vipulānrāmō vachanamabravīt ॥ 99 ॥
ētē vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam ।
ihēdānīṃ vichintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā ॥ 100 ॥
ataḥ paramatīrō'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ ।
na chāyamanupāyēna śakyastaritumarṇavaḥ ॥ 101 ॥
tadihaiva nivēśō'stu mantraḥ prastūyatāmiha ।
yathēdaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt ॥ 102 ॥
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ ।
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā ॥ 103 ॥
sarvā ssēnā nivēśyantāṃ vēlāyāṃ haripuṅgava ।
samprāptō mantrakālō nassāgarasyēha laṅghanē ॥ 104 ॥
svāṃ svāṃ sēnāṃ samutsṛjya mā cha kaśchitkutō vrajēt ।
gachChantu vānarāśśūrājñēyaṃ Channaṃ bhayaṃ cha naḥ ॥ 105 ॥
rāmasya vachanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ ।
sēnāṃ nivēśayatatīrē sāgarasya drumāyutē ॥ 106 ॥
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam ।
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ ॥ 107 ॥
vēlāvanamupāgamya tatastē haripuṅgavāḥ ।
niviṣṭāścha paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahōdadhēḥ ॥ 108 ॥
tēṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ ।
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruvē ॥ 109 ॥
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīvēṇābhipālitā ।
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat ॥ 110 ॥
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī ।
vāyuvēgasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam ॥ 111 ॥
dūrapāramasambādhaṃ rakṣōgaṇaniṣēvitam ।
paśyantō varuṇāvāsaṃ niṣēdurhariyūthapāḥ ॥ 112 ॥
chaṇḍanakragrāhaṃ ghōraṃ kṣapādau divasakṣyē ।
hasantamiva phēnaughairnṛtyantamiva chōrmibhiḥ ॥ 113 ॥
chandrōdayē samudbhūtaṃ pratichandrasamākulam ।
chaṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ ॥ 114 ॥
dīptabhōgairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam ।
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam ।
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam ॥ 115 ॥
makarairnāgabhōgaiścha vigāḍhā vātalōlitāḥ ।
utpētuścha nipētuścha pravṛddhā jalarāśayaḥ ॥ 116 ॥
utpētuḥ cha nipētuḥ cha pravṛddhā jala rāśayaḥ ।
agni chūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu manō ragam ॥ 117 ॥
sāgaraṃ chāmbaraprakhyamambaraṃ sāgarōpamam ।
sāgaraṃ chāmbaraṃ chēti nirviśēṣa madṛśyata ॥ 118 ॥
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ cha nabhō'mbhasā ।
tādṛgrūpēcha dṛśyatē tārāratnasamākulē ॥ 119 ॥
samutpatitamēghasya vīchimālākulasya cha ।
viśēṣō na dvayōrāsītsāgarasyāmbarasya cha ॥ 120 ॥
anyōnyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ ।
ūrmayassindhurājasya mahābhērya ivāhavē ॥ 121 ॥
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā ।
utpatantamiva kruddhaṃ yādōgaṇasamākulam ॥ 122 ॥
dadṛśustē mahōtsāha vātāhatajalāśayam ।
anilōddhūtamākāśē pravalganta mamivōrmibhiḥ ॥ 123 ॥
tatō vismayamāpannā harayō dadṛśurharayastadā ।
bhrāntōrmijālasannādaṃ pralōlamiva sāgaram ॥ 124 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē yuddhakāṇḍē chaturthassargaḥ ॥