śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē ayōdhyākāṇḍam ।
atha ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ।
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam ।
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prēkṣya pārthivam ॥ 1 ॥
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śōkakarśitā ।
upagṛhya śirō rājñaḥ kaikēyīṃ pratyabhāṣata ॥ 2 ॥
tamagnimiva saṃśāntamambuhīnamivārṇavam ।
hataprabhamivā''dityaṃ svargasthaṃ prēkṣya pārthivam ॥ 3 ॥
kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śōkakarśitā ।
upagṛhya śirō rājñaḥ kaikēyīṃ pratyabhāṣata ॥ 4 ॥
sakāmā bhava kaikēyi bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam ।
tyaktvā rājānamēkāgrā nṛśaṃsē duṣṭachāriṇi ॥ 5 ॥
vihāya māṃ gatō rāmaḥ bhartā cha svargatō mama ।
vipathē sārthahīnēva nāhaṃ jīvitumutsahē ॥ 6 ॥
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ ।
ichChējjīvitumanyatra kaikēyyāstyaktadharmaṇaḥ ॥ 7 ॥
na lubdhō budhyatē dōṣān kimpākamiva bhakṣayan ।
kubjānimittaṃ kaikēyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam ॥ 8 ॥
aniyōgē niyuktēna rājñā rāmaṃ vivāsitam ।
sabhāryaṃ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṃ yathā ॥ 9 ॥
sa māmanāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ ।
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamitō gataḥ ॥ 10 ॥
vidēharājasya sutā tathā sītā tapasvinī ।
duḥkhasyānuchitā duḥkhaṃ vanē paryudvijiṣyati ॥ 11 ॥
nadatāṃ bhīmaghōṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām ।
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati ॥ 12 ॥
vṛddhaśchaivālpaputraścha vaidēhīmanuchintayan ।
sō'pi śōkasamāviṣṭō nanu tyakṣyati jīvitam ॥ 13 ॥
sā'hamadyaiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā ।
idaṃ śarīra māliṅgya pravēkṣyāmi hutāśanam ॥ 14 ॥
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm ।
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ ॥ 15 ॥
tailadrōṇyāmathāmātyā samvēśya jagatīpatim ।
rājñassarvāṇyathādiṣṭāśchakruḥ karmāṇyanantaram ॥ 16 ॥
na tu saṅkalanaṃ rājñō vinā putrēṇa mantriṇaḥ ।
sarvajñāḥ kartumīṣustē tatō rakṣanti bhūmipam ॥ 17 ॥
tailadrōṇyāṃ tu sachivaiśśāyitaṃ taṃ narādhipam ।
hā mṛtō'yamiti jñātvā striyastāḥ paryadēvayan ॥ 18 ॥
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ nētraprasravaṇairmukhaiḥ ।
rudantya śśōkasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadēvayan ॥ 19 ॥
hā mahārāja rāmēṇa satataṃ priyavādinā ।
vihīnāssatyasandhēna kimarthaṃ vijahāsi naḥ ॥ 20 ॥
kaikēyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghavēṇa viyōjitāḥ ।
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpē vidhavā vayam ॥ 21 ॥
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava cha prabhurātmavān ।
vanaṃ rāmō gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam ॥ 22 ॥
tvayā tēna cha vīrēṇa vinā vyasanamōhitāḥ ।
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kaikēyyā cha vidūṣitāḥ ॥ 23 ॥
yayā tu rājā rāmaścha lakṣmaṇaścha mahābalaḥ ।
sītayā saha santyaktā ssākamanyaṃ na hāsyati ॥ 24 ॥
tā bāṣpēṇa cha saṃvītāśśōkēna vipulēna cha ।
vyavēṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ ॥ 25 ॥
niśā chandravihīnēva strīva bhartṛvivarjitā ।
purī nārājatāyōdhyā hīnā rājñā mahātmanā ॥ 26 ॥
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā ।
śūnyachatvaravēśmāntā na babhrāja yathāpuram ॥ 27 ॥
gatē tu śōkāt tridivaṃ narādhipē mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu cha ।
nivṛttachārassahasā gatō raviḥ pravṛttachārā rajanī hyupasthitā ॥ 28 ॥
ṛtē tu putrāddhahanaṃ mahīpatērnarōchayantē suhṛdassamāgatāḥ ।
itīva tasmin śayanē nyavēśayan vanichintya rājānamachintya darśanam ॥ 29 ॥
gataprabhā dyauriva bhāskaraṃ vinā vyapētanakṣatragaṇēva śarvarī ।
purī babhāsē rahitā mahātmanā na chāsrakaṇṭhā'kulamārgachatvarā ॥ 30 ॥
narāścha nāryaścha samētya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram ।
tadā nagaryāṃ naradēvasaṅkṣayē babhūvurārtā na cha śarma lēbhirē ॥ 31 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaṭṣaṣṭitamassargaḥ ॥