śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇē kiṣkindhākāṇḍam ।
atha prathamassargaḥ ।
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmōtpalajhaṣākulām ।
rāmassaumitri sahitō vilalāpākulēndriyaḥ ॥ 1 ॥
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi chakampirē ।
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt ॥ 2 ॥
saumitrē śōbhatē pampā vaidūryavimalōdakā ।
phullapadmōtpalavatī śōbhitā vividhairdrumaiḥ ॥ 3 ॥
saumitrē paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam ।
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva ॥ 4 ॥
māṃ tu śōkābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai ।
bharatasya cha duḥkhēna vaidēhyā haraṇēna cha ॥ 5 ॥
śōkārtasyāpi mē pampā śōbhatē chitrakānanā ।
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītōdakā śivā ॥ 6 ॥
nalinairapi sañChannā hyatyarthaśubhadarśanā ।
sarpavyālānucharitā mṛgadvijasamākulā ॥ 7 ॥
adhikaṃ pravibhātyētannīlapītaṃ tu śādvalam ।
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristōmairivārpitam ॥ 8 ॥
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ ।
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ ॥ 9 ॥
sukhānilō'yaṃ saumitrē kālaḥ prachuramanmathaḥ ।
gandhavānsurabhirmāsō jātapuṣpaphaladrumaḥ ॥ 10 ॥
paśya rūpāṇi saumitrē vanānāṃ puṣpaśālinām ।
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi tōyaṃ tōyamuchāmiva ॥ 11 ॥
prastarēṣu cha ramyēṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ ।
vāyuvēgaprachalitāḥ puṣpairavakiranti gām ॥ 12 ॥
patitaiḥ patamānaiścha pādapasthaiścha mārutaḥ ।
kusumaiḥ paśya saumitrē krīḍanniva samantataḥ ॥ 13 ॥
vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumōtkachāḥ ।
mārutaśchalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyatē ॥ 14 ॥
mattakōkilasannādairnartayanniva pādapān ।
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva chānilaḥ ॥ 15 ॥
tēna vikṣipatā'tyarthaṃ pavanēna samantataḥ ।
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ ॥ 16 ॥
sa ēṣa sukhasaṃsparśō vāti chandanaśītalaḥ ।
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayanō'nilaḥ ॥ 17 ॥
amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ ।
ṣaṭpadairanukūjantō vanēṣu madhugandhiṣu ॥ 18 ॥
giriprasthēṣu ramyēṣu puṣpavadbhirmanōramaiḥ ।
saṃsaktaśikharāśśailā virājantē mahādrumaiḥ ॥ 19 ॥
puṣpasañChannaśikharā mārutōtkṣēpachañchalāḥ ।
amī madhukarōttaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ ॥ 20 ॥
supuṣpitāṃstu paśyēmānkarṇikārāntsamantataḥ ।
hāṭakapratisañChannānnarānpītāmbarāniva ॥ 21 ॥
ayaṃ vasantassaumitrē nānāvihaganāditaḥ ।
sītayā viprahīnasya śōkasandīpanō mama ॥ 22 ॥
māṃ hi śōkasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ ।
hṛṣṭaḥ pravadamānaścha mamāhvayati kōkilaḥ ॥ 23 ॥
ēṣa dātyūhakō hṛṣṭō ramyē māṃ vananirjharē ।
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śōchayiṣyati lakṣmaṇa ॥ 24 ॥
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā ।
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata ॥ 25 ॥
ēvaṃ vichitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ ।
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ ॥ 26 ॥
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ ।
bhṛṅgarājapramuditāssaumitrē madhurasvanāḥ ॥ 27 ॥
dātyūharativikrandaiḥ puṃskōkilarutairapi ।
svananti pādapāśchēmē mamānaṅgapradīpanāḥ ॥ 28 ॥
aśōkastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ ।
māṃ hi pallavatāmrārchirvasantāgniḥ pradhakṣyati ॥ 29 ॥
na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukēśīṃ mṛdubhāṣiṇīm ।
apaśyatō mē saumitrē jīvitē'sti prayōjanam ॥ 30 ॥
ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālō ruchirakānanaḥ ।
kōkilākulasīmāntō dayitāyā mamānagha ॥ 31 ॥
manmathā'yāsasambhūtō vasantaguṇavardhitaḥ ।
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śōkāgnirnachirādiva ॥ 32 ॥
apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyatō ruchiradrumān ।
mamāyamātmaprabhavō bhūyastvamupayāsyati ॥ 33 ॥
adṛśyamānā vaidēhī śōkaṃ vardhayatē mama ।
dṛśyamānō vasantaścha svēdasaṃsargadūṣakaḥ ॥ 34 ॥
māṃ hyadya mṛgaśābākṣī chintāśōkabalātkṛtam ।
santāpayati saumitrē krūraśchaitravanānilaḥ ॥ 35 ॥
amī mayūrāśśōbhantē pranṛtyantastatastataḥ ।
svaiḥ pakṣaiḥ pavanōddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva ॥ 36 ॥
śikhinībhiḥ parivṛtāstē ētē madamūrChitāḥ ।
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ ॥ 37 ॥
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati ।
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni ॥ 38 ॥
tāmēva manmathāviṣṭō mayūrō'pyupadhāvati ।
vitatya ruchirau pakṣau rutairupahasanniva ॥ 39 ॥
mayūrasya vanē nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā ।
tasmānnṛtyati ramyēṣu vanēṣu saha kāntayā ॥ 40 ॥
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāsē sudussahaḥ ।
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyōnigatēṣvapi ।
yadēṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramatē'ntikē ॥ 41 ॥
māmapyēvaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā ।
madanēnābhivartēta yadi nā'pahṛtā bhavēt ॥ 42 ॥
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti mē ।
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyayē ॥ 43 ॥
ruchirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā ।
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarōtkaraiḥ ॥ 44 ॥
nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam ।
āhvayanta ivānyōnyaṃ kāmōnmādakarā mama ॥ 45 ॥
vasantō yadi tatrāpi yatra mē vasati priyā ।
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śōchatyahaṃ yathā ॥ 46 ॥
nūnaṃ na tu vasantō'taṃ dēśaṃ spṛśati yatra sā ।
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayētsā mayā vinā ॥ 47 ॥
athavā vartatē tatra vasantō yatra mē priyā ।
kiṃ kariṣyati suśrōṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ ॥ 48 ॥
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī ।
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam ॥ 49 ॥
dṛḍhaṃ hi hṛdayē buddhirmama samparivartatē ।
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā ॥ 50 ॥
mayi bhāvastu vaidēhyāstattvatō vinivēśitaḥ ।
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā vinivēśitaḥ ॥ 51 ॥
ēṣa puṣpavahō vāyussukhasparśō himāvahaḥ ।
tāṃ vichintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimō mama ॥ 52 ॥
sadā sukhamahaṃ manyē yaṃ purā saha sītayā ।
mārutassa vinā sītāṃ śōkaṃ vardhayatē mama ॥ 53 ॥
tāṃ vinā vihaṅgō yaḥ pakṣī praṇaditastadā ।
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati ॥ 54 ॥
ēṣa vai tatra vaidēhyā vihagaḥ pratihārakaḥ ।
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupanēṣyati ॥ 55 ॥
śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vanē madvivardhanam ।
puṣpitāgrēṣu vṛkṣēṣu dvijānāmupakūjatām ॥ 56 ॥
vikṣiptāṃ pavanēnaitāmasau tilakamañjarīm ।
ṣaṭpadassahasā'bhyēti madōddhūtāmiva priyām ॥ 57 ॥
kāmināmayamatyantamaśōkaśśōkavardhanaḥ ।
stabakaiḥ pavanōtkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ ॥ 58 ॥
amī lakṣmaṇa dṛśyantē chūtāḥ kusumaśālinaḥ ।
vibhramōtsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva ॥ 59 ॥
saumitrē paśya pampāyāśchitrāsu vanarājiṣu ।
kinnarā naraśārdūla vicharanti tatastataḥ ॥ 60 ॥
imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ ।
nalināni prakāśantē jalē taruṇasūryavat ॥ 61 ॥
ēṣā prasannasalilā padmanīlōtpalāyutā ।
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā ॥ 62 ॥
jalē taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakēsaraiḥ ।
paṅkajaiśśōbhatē pampā samantādabhisaṃvṛtā ॥ 63 ॥
chakravākayutā nityaṃ chitraprastavanāntarā ।
mātaṅgamṛgayūthaiścha śōbhatē salilārthibhiḥ ॥ 64 ॥
pavanāhatavēgābhirūrmibhirvimalē'mbhasi ।
paṅkajāni virājantē tāḍyamānāni lakṣmaṇa ॥ 65 ॥
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām ।
apaśyatō mē vaidēhīṃ jīvitaṃ nābhirōchatē ॥ 66 ॥
ahō kāmasya vāmatvaṃ yō gatāmapi durlabhām ।
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm ॥ 67 ॥
śakyō dhārayituṃ kāmō bhavēdabhyāgatō mayā ।
yadi bhūyō vasantō māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ ॥ 68 ॥
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti mē ।
tānyēvāramaṇīyāni jāyantē mē tayā vinā ॥ 69 ॥
padmakōśapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyatē ।
sītāyā nētrakōśābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa ॥ 70 ॥
padmakēsarasaṃsṛṣṭō vṛkṣāntaravinissṛtaḥ ।
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanōharaḥ ॥ 71 ॥
saumitrē paśya pampāyā dakṣiṇē girisānuni ।
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśōbhanām ॥ 72 ॥
adhikaṃ śailarājō'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ ।
vichitraṃ sṛjatē rēṇuṃ vāyuvēgavighaṭṭitam ॥ 73 ॥
giriprasthāstu saumitrē sarvatassamprapuṣpitaiḥ ।
niṣpatraissarvatō ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ ॥ 74 ॥
pampātīraruhāśchēmē saṃsaktā madhugandhinaḥ ।
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāścha puṣpitāḥ ॥ 75 ॥
kētakyassinduvārāścha vāsantyaścha supuṣpitāḥ ।
mādhavyō gandhapūrṇāścha kundagulmāścha sarvaśaḥ ॥ 76 ॥
chiribilvā madhūkāścha vañjulā vakulāstathā ।
champakāstilakāśchaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ ॥ 77 ॥
nīpāścha varaṇāśchaiva kharjūrāścha supuṣpitā ।
padmakāśchaiva śōbhantē nīlāśōkāścha puṣpitāḥ ।
lōdhrāścha giripṛṣṭhēṣu siṃhakēsarapiñjarāḥ ॥ 78 ॥
aṅkōlāścha kuraṇṭāścha chūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ ।
chūtāḥ pāṭalayaśchaiva kōvidārāścha puṣpitāḥ ॥ 79 ॥
muchukundārjunāśchaiva dṛśyantē girisānuṣu ।
kētakōddālakāśchaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ ॥ 80 ॥
śālmalyaḥ kiṃśukāśchaiva raktāḥ kuravakāstathā ॥ 81 ॥
triniśā naktamālāścha chandanāssyandanāstathā ।
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ parivēṣṭitān ।
drumānpaśyēha saumitrē pampāyā ruchirānbahūn ॥ 82 ॥
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān ।
latāssamanuvartantē mattā iva varastriyaḥ ॥ 83 ॥
pādapātpādapaṃ gachChan śailāchChailaṃ vanādvanam ।
vāti naikarasāsvādassammōdita ivānilaḥ ॥ 84 ॥
kēchitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ ।
kēchinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ ॥ 85 ॥
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi ।
rāgayuktō madhukaraḥ kusumēṣvēva līyatē ॥ 86 ॥
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gachChati ।
madhulubdhō madhukaraḥ pampātīradrumēṣvasau ॥ 87 ॥
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā ।
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva ॥ 88 ॥
vividhā vividhaiḥ puṣpaistairēva nagasānuṣu ।
vikīrṇai pītaraktāhi saumitrē prastarāḥ kṛtāḥ ॥ 89 ॥
himāntē paśya saumitrē vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam ।
puṣpamāsē hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ ॥ 90 ॥
āhvayanta ivānyōnyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ ।
kusumōttaṃsaviṭapāśśōbhantē bahu lakṣmaṇa ॥ 91 ॥
ēṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham ।
ramatē kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama ॥ 92 ॥
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamēvaṃ manōharam ।
sthānē jagati vikhyātā guṇāstasyā manōramāḥ ॥ 93 ॥
yadi dṛśyēta sā sādhvī yadi chēha vasēmahi ।
spṛhayēyaṃ na śakrāya nāyōdhyāyai raghūttama ॥ 94 ॥
nahyēvaṃ ramaṇīyēṣu śādvalēṣu tayā saha ।
ramatō mē bhavēchchintā na spṛhā'nyēṣu vā bhavēt ॥ 95 ॥
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravō ruchirachChadāḥ ।
kānanē''sminvinā kāntāṃ chintāmutpādayanti mē ॥ 96 ॥
paśya śītajalāṃ chēmāṃ saumitrē puṣkarāyutām ।
chakravākānucharitāṃ kāraṇḍava niṣēvitām ॥ 97 ॥
plavaiḥ krauñchaiścha sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣēvitām ।
adhikaṃ śōbhatē pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ ॥ 98 ॥
dīpayantīva mē kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ ।
śyāmāṃ chandramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhēkṣaṇām ॥ 99 ॥
paśya sānuṣu chitrēṣu mṛgībhissahitānmṛgān ।
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidēhyā virahīkṛtam ॥ 100 ॥
vyathayantīva mē chittaṃ sañcharantastatastataḥ ।
asminsānuni ramyē hi mattadvijagaṇāyutē ।
paśyēyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavēnmama ॥ 101 ॥
jīvēyaṃ khalu saumitrē mayā saha sumadhyamā ।
sēvatē yadi vaidēhī pampāyāḥ pavanaṃ sukham ॥ 102 ॥
padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śōkavināśanam ।
dhanyā lakṣmaṇa sēvantē pampōpavanamārutam ॥ 103 ॥
śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā ।
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā ॥ 104 ॥
kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam ।
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi ॥ 105 ॥
yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam ।
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartatē priyā ॥ 106 ॥
tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhārayē ।
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatachētasam ॥ 107 ॥
tachchārvañchitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam ।
apaśyatō mukhaṃ tasyāssīdatīva manō mama ॥ 108 ॥
smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam ।
vaidēhyā vākyamatulaṃ kadā śrōṣyāmi lakṣmaṇa ॥ 109 ॥
prāpya dukhaṃ vanē śyāmā māṃ manmathavikarśitam ।
naṣṭaduḥkhēva hṛṣṭēva sādhvī sādhvabhyabhāṣata ॥ 110 ॥
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayōdhyāyāṃ nṛpātmaja ।
kva sā snuṣēti pṛchChantīṃ kathaṃ chāpi tu manasvinīm ॥ 111 ॥
gachCha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam ।
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛtē janakātmajām ॥ 112 ॥
iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat ।
uvācha lakṣmaṇō bhrātā vachanaṃ yuktamavyayam ॥ 113 ॥
saṃstambha rāma bhadraṃ tē mā śuchaḥ puruṣōttama ।
nēdṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām ॥ 114 ॥
smṛtvā viyōgajaṃ duḥkhaṃ tyaja snēhaṃ priyē janē ।
atisnēhapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyatē ॥ 115 ॥
yadi gachChati pātālaṃ tatō'bhyadhikamēva vā ।
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava ॥ 116 ॥
pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ ।
tatō hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati ॥ 117 ॥
yadi yātiditērgarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā ।
tatrāpyēnaṃ haniṣyāmi na chēddāsyati maithilīm ॥ 118 ॥
svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ ।
arthō hi naṣṭakāryārthairnāyatnēnādhigamyatē ॥ 119 ॥
utsāhō balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam ।
sōtsāhasyāsti lōkē'smin na kiñchidapi durlabham ॥ 120 ॥
utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu ।
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhēmahi ॥ 121 ॥
tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śōkaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ ।
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyasē ॥ 122 ॥
ēvaṃ sambōdhitastatra śōkōpahatachētanaḥ ।
tyajya śōkañcha mōhañcha tatō dhairyamupāgamat ॥ 123 ॥
sō'bhyatikrāmadavyagrastāmachintyaparākramaḥ ।
rāmaḥ pampāṃ suruchirāṃ ramyapāriplavadrumām ॥ 124 ॥
nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāścha ।
udvignachētāssaha lakṣmaṇēna vichārya duḥkhōpahataḥ pratasthē ॥ 125 ॥
taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gachChantamavyagramanā mahātmā ।
sa lakṣmaṇō rāghavamapramattō rarakṣa dharmēṇa balēna chaiva ॥ 126 ॥
tāvṛṣyamūkasya samīpachārī charandadarśādbhutadarśanīyau ।
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrasē naiva chichēṣṭa kiñchit ॥ 127 ॥
sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra charañcharantau ।
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma chintāparītō bhayabhāramagnaḥ ॥ 128 ॥
tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasēvitāntam ।
trastāścha dṛṣṭvā harayō'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau ॥ 129 ॥
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē kiṣkindhākāṇḍē prathamassargaḥ ॥